Athene en Brussel houden migranten het liefst op de eilanden

Turkijedeal Regering en justitie zijn verdeeld over de vraag of asielzoekers vrij naar het Griekse vasteland mogen reizen.

Migratie naar Griekenland

Het Griekse eiland Lesbos was vorige week zondag het toneel van een veldslag. Zo’n tweehonderd extreem-rechtse betogers vielen migranten aan op het centrale plein van Mytilini, de grootste stad op Lesbos. Ze gooiden stenen, flessen en fakkels naar de migranten, onder wie vrouwen en kinderen. „Verbrand ze levend”, schreeuwden sommigen, zo meldde de Griekse krant Ekathimerini.

Linkse activisten vormden een kring om de migranten en beschermden hen met dekens tegen de projectielen. De gevechten tussen de betogers, de migranten en de politie duurden uren. Tien mensen raakten gewond. Zeker honderd mensen werden aangehouden, de meesten migranten. Het waren de hevigste protesten tegen migranten op Lesbos tot nu toe.

„Dit was een goed georganiseerde actie, met moorddadige intentie, door extreem-rechtse, criminele hooligans die niets van doen hebben met het eiland of zijn tradities”, zei de linkse regeringspartij Syriza in een verklaring. De inwoners van Lesbos hebben tot nu toe opmerkelijke gastvrijheid getoond voor de migranten. Maar de spanningen nemen toe, vooral door de slechte leefomstandigheden in kamp Moria, waar 6.500 migranten verblijven, terwijl er maar plek is voor de helft.

Op het moment van de aanval protesteerden de migranten tegen hun gedwongen verblijf op Lesbos. Ze hielden het plein van Mytilini bezet en eisten overplaatsing naar het vasteland. Aanleiding was een vonnis van de Raad van State, de hoogste bestuursrechtbank, dat bepaalde dat migranten die arriveren op de eilanden vrij zijn om te reizen.

Volgens het hof zijn er „geen ernstige of dwingende redenen van publiek belang” om nieuwe migranten op de eilanden te houden. Dit trok een streep door de ‘geografische restrictie’, een omstreden onderdeel van de migrantendeal tussen de Europese Unie en Turkije. Volgens de deal moeten migranten op hun plek van aankomst blijven terwijl hun asielaanvraag loopt. Hierdoor leven nu ruim 15.000 migranten op de eilanden – vaak in erbarmelijke omstandigheden.

Tijd winnen

Het vonnis van de Raad van State leidde tot grote onzekerheid – ook al gold het alleen voor nieuwe aankomsten. Het zou weliswaar de druk van de eilanden kunnen halen, maar de regering vreesde chaotische taferelen in Athene en elders op het vasteland. Migranten die tot nu toe worden overgeplaatst naar het vasteland, kregen van de autoriteiten een verblijfplaats toegewezen.

In plaats van het vonnis te eerbiedigen, vaardigde de regering vorige week een decreet uit dat de ‘geografische restrictie’ weer invoerde. Als rechtvaardiging voerde ze het publieke belang aan en de noodzaak om de EU-Turkijedeal uit te voeren. Maar volgens Human Rights Watch (HRW) heeft de regering geen juridische basis om tegen het vonnis van de Raad van State in te gaan.

„Er is volgens de Raad van State simpelweg geen legitieme grond om de migranten op de eilanden te houden”, zegt Eva Cossé, die zich als onderzoeker bij HRW bezighoudt met Griekenland en migratie. „Het is een schending van hun persoonlijke rechten onder het internationaal recht en het vluchtelingenrecht, en het is een zware last voor de lokale bevolking. Met het decreet heeft de regering slechts tijd gewonnen.”

Zo blijft de EU-Turkijedeal voorlopig overeind. En zo blijven duizenden migranten vastzitten op de eilanden, zonder onderdak, en zonder toegang tot sanitaire voorzieningen en gezondheidszorg. Volgens Cossé past dit in het beleid van de regering om migranten te ontmoedigen de oversteek te wagen. „De Europese Commissie en de EU-lidstaten voeren grote druk uit op Athene om de deal met Turkije uit te voeren. In hun ogen kan dat alleen door de migranten op de eilanden te houden.”

Deze strategie heeft in sommige opzichten vruchten afgeworpen. Het aantal aankomsten daalde vorig jaar tot gemiddeld 2.500 per maand. Ook het aantal drenkelingen nam sterk af. Tegelijkertijd is het aantal migranten dat wordt teruggestuurd naar Turkije gedaald tot enkele tientallen per maand doordat ngo’s hun uitzetting aanvechten bij de rechter.

Het gevolg is een groeiende crisis op de eilanden. Vorig jaar zijn enkele migranten zelfs overleden als gevolg van de strenge winter. In reactie daarop begon de Griekse regering meer ‘kwetsbare gevallen’, zoals minderjarigen, alleenstaande moeders en handicapten, over te plaatsen naar het vasteland. Maar Brussel vreesde dat dit een aanzuigende werking zou hebben en zette Athene onder druk het begrip ‘kwetsbaar’ minder ruim te interpreteren.

„Ik ben bang dat de massale overplaatsing naar het vasteland, terwijl bijna niemand wordt teruggestuurd om bescherming te krijgen in Turkije, de uitvoering van de EU-Turkijedeal zal ondermijnen, ten voordele van de smokkelindustrie”, zei de Nederlandse ambassadeur in Athene, Caspar Veldman, destijds.

Volgens Veldman is er genoeg EU-geld om de omstandigheden op de eilanden te verbeteren. Sinds vorig jaar zomer loopt de geldstroom via Athene in plaats van via de hulporganisaties. Maar het ontbreekt de autoriteiten aan organisatie en politieke wil. De regering belooft asielaanvragen nu sneller te beoordelen en coulanter om te gaan met kwetsbare gevallen. Maar dat zal weinig veranderen aan de situatie op Lesbos.