Sebastian Kurz: „Vroeger wilden landen altijd lid worden van de EU. Het is psychologisch ingrijpend, dat een land nu juist weg wil.”

Foto Daniel Biskup/Hollandse Hoogte

‘Vrede in Europa is alleen mogelijk mét Rusland’

Sebastian Kurz

Oostenrijk wordt binnenkort EU-voorzitter. De kanselier van Oostenrijk, Sebastian Kurz wil pleiten voor uitbreiding van de Unie. ‘De westelijke Balkan heeft het vooruitzicht op lidmaatschap nodig.’

In het kantoor van Sebastian Kurz, de jongste kanselier die Oostenrijk ooit gehad heeft, hangt een intrigerend kunstwerk. Het is een ouderwetse gekleurde landkaart van Europa, op de kop, waar overheen in zwarte inkt gebouwen en mensen in het hippe Weense Museumkwartier zijn getekend.

Is dit wat Kurz, het 31-jarige Wunderkind van de conservatieve partij ÖVP, van plan is: Europa op zijn kop zetten? Of betekent het juist dat hij het moderne Oostenrijk in het hart van de Europese Unie wil houden? Sinds Kurz in december een regering vormde met de extreemrechtse, eurosceptische FPÖ, vrezen velen het eerste. Zelf lijkt hij meer accent te leggen op het tweede. En het antwoord doet ertoe, want over een paar weken wordt Oostenrijk voor zes maanden EU-voorzitter.

Op het eerste oog heeft Kurz, die uit een middenklassefamilie uit een gewone buitenwijk van Wenen komt (zijn moeder was lerares aan een middelbare school, zijn vader werkte jarenlang als ingenieur voor Philips), weinig van een revolutionair. Hij komt niet erg jeugdig over. Hij is, naar Oostenrijkse traditie, beleefd en vormelijk. Zijn haar is altijd keurig naar achteren gekamd. Kurz, die afgelopen vier jaar minister van Buitenlandse Zaken was, spreekt rustig en weloverwogen. Hij neemt gecalculeerde risico’s, vertellen insiders – hij weet waar hij heen wil, maar beweegt alleen als de kust min of meer veilig is.

Zo bracht hij vorig jaar de coalitieregering met de socialisten ten val, met wie hij een moeilijke verstandhouding had (en duidelijk nog heeft), om een paar maanden later de verkiezingen te winnen en een regering te vormen met de enige andere coalitiekandidaat: de FPÖ. De FPÖ benoemt nu in rap tempo loyale partijgenoten binnen overheidsinstellingen. Er lijkt een zuivering gaande van socialisten. Maar de invloed van de FPÖ op Europese zaken is beperkt: als kanselier trok Kurz alles wat met Europa te maken heeft meteen naar zich toe. Zelfs de minister van Buitenlandse Zaken, die door de FPÖ geparachuteerd is, heeft er niets over te zeggen. Kurz maande alle ministers om bij officiële gelegenheden naast de Oostenrijkse vlag altijd een Europese vlag neer te zetten. „Dit is een pro-Europese regering,” is een van de eerste dingen die hij zegt terwijl hij zijn bezoek een glas prikwater inschenkt. Hij zal die opmerking nog een paar keer met klem herhalen.

Toch klinkt het defensief. Europa bekijkt hem met enige reserve. Er liggen nu al wetsontwerpen om kinderbijslag voor niet-Oostenrijkse arbeidskrachten uit goedkopere landen te korten (wat wellicht in strijd is met Europese anti-discriminatieregels), en om mobiele telefoons van asielzoekers te doorzoeken. In 1913, voor de Eerste Wereldoorlog, omschreef de beroemde satiricus Karl Kraus Wenen als „proefstation van het einde van de wereld”: hier werden de eerste politieke schokken geregistreerd die het verval inluidden van de bestaande Europese orde. Ook nu kijkt iedereen ingespannen naar Wenen. Wordt Oostenrijk het eerste ‘illiberale’ EU-land in West-Europa? Wat hier gebeurt, gaat allen aan.

Is uw land een testcase voor Europa?

„Iedereen kijkt naar ons, maar we zijn geen testcase. Laten we vooral naar de feiten blijven kijken. Alle Europese landen hebben hun eigen politieke systeem. Het Oostenrijkse systeem is totaal anders dan het Franse, Duitse of Nederlandse. Wij hebben hier de constante noodzaak om coalities te bouwen. Na de verkiezingen van oktober 2017 was mijn partij, de ÖVP, de grootste. De socialisten wilden niet weer met ons in een regering; zij wilden liever met de FPÖ regeren en waren ook bezig te onderzoeken of dat kon. Voor mij bleef er weinig anders over dan het met de FPÖ te proberen. Nu bekritiseren de socialisten ons vanuit de oppositiebanken omdat we met de FPÖ regeren. Terwijl ze het zelf óók wilden.”

U werkt samen met de FPÖ. Waarom deed u niet zoals uw Franse collega Macron, die keihard tegen het Front National inging?

„Nogmaals, in elk land werken die dingen anders. Men moet ons op onze resultaten beoordelen. Ik zeg luid en duidelijk dat wij een pro-Europees land zijn. Mijn eerste reis als kanselier ging niet naar Zwitserland, zoals onze traditie is, maar naar Brussel. Dat was een pro-Europees signaal. Mijn eerste buitenlandse gast was Mark Rutte, op nieuwjaarsdag. Mijn eerste bilaterale reizen gingen naar Parijs en Berlijn.”

Er zijn constant schandalen rond de FPÖ: vanwege antisemitische liedteksten, vanwege keiharde aanvallen van FPÖ’ers op George Soros en de publieke omroep. Waarom grijpt u niet in?

„Dat is niet waar. Als er sprake is van antisemitisme, zoals bij die liedboeken, veroordeel ik dat duidelijk. Ik heb toen een verklaring uitgegeven. Leden van het dispuut dat dit soort boeken gebruikte, Germania, staan nu voor de rechter. Misschien wordt het dispuut zelfs gesloten. Deze regering is meer pro-Israël dan vorige regeringen. Oostenrijk heeft een historische verantwoordelijkheid. Intussen heeft de FPÖ een onderzoekscommissie ingesteld naar antisemitisme binnen de partij. Dat is goed.”

Dat is geen onafhankelijke commissie. Het zijn grotendeels partijleden.

„Het zijn niet allemaal FPÖ’ers. Waar het mij om gaat, is dat ze het doen. Dat is belangrijk.”

Wij willen vrienden blijven met álle buren

De FPÖ heeft nauwe banden met Rusland en Hongarije. Beweegt Oostenrijk richting de vier Visegradlanden, Polen, Slowakije, Hongarije en Tsjechië?

„Nee. Dat is een verkeerde indruk. Pure propaganda, verspreid door sommige partijen hier in Oostenrijk. Al voor de verkiezingen gebruikten ze dat: het beeld van Kurz die wint en meteen lid wil worden van de Visegradgroep. Ik heb al vaak uitgelegd dat ik dit absoluut niet van plan ben. Dus ik herhaal dat nu weer.”

U gebruikt liever het beeld van Oostenrijk als ‘brug’ tussen oost en west?

„Ja, dat is een heel ander verhaal. Dat heeft te maken met onze geografie. Wij liggen in Europa ingeklemd tussen oost en west. Beide zijn onze buren. Natuurlijk willen we close blijven met de buren. Met álle buren. Zeker nu de spanningen tussen die twee zijn opgelopen, is dat belangrijk voor ons. Wij zitten in het hart van Europa. Natuurlijk proberen we de spanning te verminderen. We willen niet dat het uit de hand loopt. Maar zal ik u eens iets vertellen? Weet u wie op het moment een van onze belangrijkste partners is in Europa?”

Geen idee.

„Nederland.”

Ah.

„Jazeker. We vinden elkaar op steeds meer terreinen. Op het gebied van migratie, bijvoorbeeld, zien we overeenkomsten. Oostenrijk is, na Zweden, het land waar afgelopen jaren relatief de meeste vluchtelingen zijn aangekomen. Ook voor Nederland is het bewaken van Europese buitengrenzen een belangrijk punt. Ook willen we harder werken aan de veiligheid in Europa, en vinden we allebei als nettobetalers dat de Europese begroting niet moet uitdijen. Verder zijn we voor vrijhandel en tegen protectionisme. En dan is er natuurlijk Brexit waar we het over eens zijn.”

Voor Nederland is Brexit een revolutie.

„Voor ons ook! Voor heel Europa. Vroeger wilden landen altijd lid worden van de EU. Het is psychologisch ingrijpend, dat een land nu juist weg wil. Zo’n groot en invloedrijk land ook nog. Verder hadden de Britten een speciale functie in de EU. Zij brachten de global view in, een ruimere blik op de wereld, zicht op het grotere verband. Ook hun liberale concurrentiepolitiek drukte een sterke stempel op Europa. Voor ons zijn de Britten iets minder belangrijk als handelspartner dan voor Nederland. Maar zij pleitten ook onvermoeibaar voor meer uitbreiding en dat vinden wij in Oostenrijk cruciaal.”

Oostenrijk wordt binnenkort EU-voorzitter. Gaat u dan de boer op voor meer uitbreidingen?

„Ik denk dat er een moment komt waarop we moeten beslissen wie er bij kan en wie niet. Ik wil Turkije er om meerdere redenen niet bij, vooral vanwege de massieve crackdown op de mensenrechten na de mislukte staatsgreep in 2016. Ik verzet me daar al langer tegen. Niet iedereen steunde mij, maar in sommige landen begint dat nu te veranderen. De westelijke Balkan is een totaal ander verhaal. Zij hebben het vooruitzicht op lidmaatschap nodig. Het geeft ze perspectief, het motiveert ze om hun land te moderniseren en hervormen. Ze verdienen dat perspectief.”

Weet u wie op het moment een van onze belangrijkste partners is in Europa? Nederland.

Good luck. Denkt u echt dat EU-landen meer uitbreiding willen?

„Ik weet: er heerst uitbreidingsmoeheid. Maar sommige Balkanlanden boeken wel vooruitgang. De Europese Commissie heeft daar net rapporten over geschreven.”

Kunt u in een paar zinnen aan de Nederlandse burger uitleggen waarom Balkanlanden, zoals Servië en Montenegro, bij de EU moeten?

„Om te beginnen: kijk naar de kaart. Er gaapt een gat naast Bulgarije en Roemenië. Dat is onnatuurlijk. Waarom horen zij wel in de EU en hun buren niet? Maar het is vooral van vitaal belang dat we de Balkan stabiel en vredig houden. Er zijn weer spanningen daar, tussen etnische groepen. Het is voor ons allemaal belangrijk dat het op de Balkan niet wéér van de rails loopt. Ik zal me tijdens ons voorzitterschap inspannen om andere EU-landen uit te leggen wat daar gebeurt, en wat de EU kan doen om de toestand stabiel te houden. We moeten goede oplossingen vinden.”

Over spanningen tussen groepen gesproken: wakkert Oostenrijk die niet aan door Duitssprekenden in Zuid-Tirol Oostenrijkse paspoorten aan te bieden?

„Welnee. Wij doen hetzelfde als wat Italië zelf doet. Zij bieden Slovenen die Italiaans spreken een Italiaans paspoort aan. Waarom is het ineens anders omdat wij het doen? Dat begrijp ik niet.”

Dit zaait tweespalt tussen taalgroepen in een buurland. Italië is hier niet blij mee.

„We doen alles in goed overleg met Rome. De meerderheid van het parlement in Zuid-Tirol wil dat ook.”

Zuid-Tirol hoort al honderd jaar bij Italië. De laatste decennia is het er eindelijk politiek rustig. Waarom begint Oostenrijk hier te stoken?

„Sorry, maar wij doen heel erg ons best om geen spanningen te creëren.”

Waarom biedt u Italiaanssprekenden geen paspoort?

„Onze experts zullen zich over alle juridische en politieke vragen buigen.”

Nog een issue dat Europa op de voet volgt: uw relaties met Rusland. Waarom wees u geen Russische diplomaten uit na de Skripal-affaire?

„Onze opstelling is kristalhelder. Allereerst: als lid van de EU houden we ons aan alle beslissingen die de EU neemt of heeft genomen. We hebben ook duidelijk gemaakt dat we solidair zijn met het VK. Oostenrijk wordt keihard geraakt door de sancties tegen Rusland, wij drijven veel handel met het land en er zijn veel investeringen over en weer. Toch steunen wij de EU-sancties tegen Rusland, die zijn ingesteld na de agressie in Oekraïne en de annexatie van de Krim. Tegelijkertijd kunnen wij als EU-land invloed hebben op het Europees beleid. Dus blijven wij bij andere Europese leiders pleiten voor de-escalatie. Vrede in Europa is alleen mogelijk mét Rusland, niet zonder Rusland. De geschiedenis bewijst dit. We moeten een manier vinden om iedereen uit de hoge boom te krijgen. De huidige polarisatie tussen oost en west bedreigt vrede en veiligheid in Europa. Daarom moeten we onze relaties met Rusland verbeteren.”

Klopt het dat president Poetin in juni naar Wenen komt om 50 jaar gasleveranties aan Oostenrijk te vieren?

„Dat is een besluit dat de president Van der Bellen moet nemen. Niet ik.”

Dus het besluit is nog niet genomen?

„Dat moet u de president vragen.”