Werd hun kleine brein de neanderthalers fataal?

Iedere week bespreekt de redactie wetenschap hier een opvallend persbericht. Deze week: de kleine hersenen van neanderthalers zijn wel erg klein, blijkt uit een virtuele projectie. Maar of ze daardoor uitstierven?

De computer geeft in geel en rood aan waar het brein van neanderthalers afwijkt van dat van moderne mensen. Beeld uit besproken artikel

De lijst mogelijke redenen waarom de neanderthalers zijn uitgestorven (zo rond 40.000 jaar geleden) is langer dan die van de redenen waarom het Romeinse Rijk ooit het loodje legde. Dus toen het Nature-tijdschrift Scientific Reports donderdag bekend maakte dat het neanderthalbrein een aanwijzing bevat voor hun verdwijning (Neanderthals’ brains hold clues to their disappearance), veerde de wetenschapsredactie op. Maar helaas, het knappe onderzoek zelf had al een veel saaiere titel: ‘Reconstructie van het neanderthalbrein met behulp van virtuele anatomie’(Reconstructing the Neanderthal brain using computational anatomy). Dat betekent dat een gemiddeld model van in totaal ruim 1.100 moderne mensen (Homo sapiens) virtueel geprojecteerd is in computermodellen van vier neanderthalschedels (tussen 70.000 en 43.000 jaar oud) en vier prehistorische sapiens-schedels (120.000 tot 32.000 jaar oud).

En dat ging eigenlijk best goed. Behalve dat het cerebellum (de kleine hersenen) er bij de neanderthalers toch kleiner uitzag dan in de sapiens-schedels. De onderzoekers schrijven overigens dat de oude schedels juist daar waar het cerebellum zit (onderin achter) niet goed bewaard zijn gebleven.

Traditioneel wordt voor hogere denkfuncties de hersenschors veel belangrijker geacht dan het cerebellum, dat vooral snelle berekeningen uitvoert, zonder veel feedbackloops. Maar met verwijzing naar een paar oude onderzoeken (1998-2009) en wat eigen berekeningen vinden de onderzoekers dat bij moderne mensen het cerebellum ook belangrijk is voor mentale flexibiliteit.

Aha! En de neanderthalers stierven uit, de moderne mensen niet. Dus dit mógelijke verschil ‘kan bijgedragen hebben’ aan het uitsterven, concluderen de onderzoekers – allemaal op grond van een modern brein dat in een neanderthalschedel is geperst.

Als die neanderthaler echt zo veel inflexibeler was dan sapiens, heeft hij het eigenlijk best lang volgehouden: twee ijstijden, 200.000 jaar. ‘Kreupel brein zat neanderthaler niet in de weg!’
    • Hendrik Spiering