Opinie

Trouw aan de grondwet of aan de president?

CIA-chef

De staat in de staat: het verleden van de kandidaat CIA-directeur doet het ergste vrezen over de onafhankelijkheid van de dienst, schrijft .
Gina Haspel, door Donald Trump genomineerd als CIA-directeur na de benoeming van Mike Pompeo op Buitenlandse Zaken. Foto AP/CIA

Anders dan vaak wordt gedacht kunnen Donald Trump en de deep state, de gewortelde machtsstructuren in Washington, het prima met elkaar vinden. Trump wil Gina Haspel, die carrière heeft gemaakt in het inlichtingenwerk, als baas van de Central Intelligence Agency (CIA). Ooit had ze de leiding over een black site, een van de geheime detentiecentra waar terreurverdachten werden onderworpen aan enhanced interrogation, het ‘verzwaard verhoor’ dat beter bekend staat als marteling. Mede om deze reden doet de CIA er alles aan om haar benoemd te krijgen: haar promotie zou het stigma verminderen dat de dienst na 9/11 heeft opgelopen.

Intussen zou Trump met haar een inlichtingenchef krijgen van wie bekend is dat ze doet wat haar wordt opgedragen. Beide partijen blij, en dus moet de rest van ons zich zorgen maken.

Voor zover ik weet, is Haspel een ambtenaar van onbesproken gedrag. Pogingen om haar zwart te maken, zullen waarschijnlijk averechts werken. Eerlijk gezegd wéten we niet wat haar overtuigingen zijn. In het streven iemand uit eigen kring te krijgen – het zou voor het eerst in vijftig jaar zijn dat een CIA-agent als directeur zou worden benoemd – heeft de dienst vleiend materiaal over Haspels loopbaan vrijgegeven. Maar verzoeken van de Senaat om ook de duistere kanten te belichten, heeft de dienst genegeerd. Daartoe behoren de waterboarding-sessies in het detentiecentrum in Thailand dat ze leidde, en haar vermeende rol bij het wissen van tientallen video’s van verhoren.

Gekozen functionarissen worden behandeld als champignons: ze worden in het duister gehouden en krijgen mest als voeding.

Dit zijn klassieke tactieken van de deep state. Gekozen functionarissen worden behandeld als champignons: ze worden in het duister gehouden en worden gevoed met mest.

Strafrechtelijk aansprakelijk

Maar zo hoort het Amerikaanse systeem niet te werken. Volgens de Amerikaanse wet kunnen overheidsfunctionarissen strafrechtelijk aansprakelijk worden gesteld voor de uitvoering van een onwettig bevel, zoals marteling en de vernietiging van bewijsmateriaal. Ze kunnen zich er niet achter verschuilen dat ze bevelen opvolgen. Ambtenaren beloven immers de grondwet na te leven. Ze zweren geen gehoorzaamheid aan hun baas.

Op dit punt rijzen zorgen over de motieven van Trump. Hij is in oorlog met andere onderdelen van de Amerikaanse overheid, met name de FBI en het ministerie van Justitie. Beide doen hun best om geen werktuigen te worden die Trump naar zijn hand kan zetten. Hij heeft duidelijk gemaakt dat hij niets van hun onafhankelijkheid moet hebben. Daarom heeft hij de voormalige FBI-directeur James Comey ontslagen. Daarom misschien ook wil hij Haspel als CIA-chef hebben. Zou ze Trump trouw zweren?

Zolang de CIA niet de volledige geschiedenis van Haspel vrijgeeft, hebben we eigenlijk geen idee wat ze zal doen. Het is een gok om ervan uit te gaan dat ze Trump zal weerstaan. Als ze al een keer heeft meegewerkt aan mogelijke wetsovertredingen van de CIA door bewijsmateriaal te vernietigen, waarom zou ze dat dan niet weer doen?

Excessen verdonkeremanen

Het is mogelijk dat Haspel het inmiddels verkeerd vindt wat er is gebeurd – maar vond ze toch dat ze het CIA-moreel moest beschermen door de bewijzen van de excessen na 9/11 te verdonkeremanen. Dat is een verdedigbaar standpunt. Maar wat denkt Trump dat de CIA voor hem kan doen? In de campagne van 2016 zei hij dat waterboarding lang niet „hard genoeg” was. Ook zwoer hij Islamitische Staat te treffen door als represaille de gezinnen van die jihadisten te vermoorden. Op de vraag wat hij zou doen als het Amerikaanse leger weigerde hem te gehoorzamen, antwoordde hij: „Als ik zeg: doe dit, dan doen ze het.”

Voor zover we weten heeft Trump zulke bevelen niet gegeven. Hij heeft het sinds zijn aantreden zelfs niet meer over marteling gehad. Misschien zei Trump dit – zoals zoveel – alleen maar voor de bühne. Dat is de geruststellende verklaring. Maar waarschijnlijker is dat hij zich houdt aan zijn afspraak met Jim Mattis, de minister van Defensie.

In zijn sollicitatiegesprek zei de oud-generaal tegen Trump dat marteling niet werkt. „Geef me een pakje sigaretten en een paar biertjes en daar bereik ik meer mee”, zei hij. Zolang Mattis er nog is, zal Trump beducht zijn om die grens te overschrijden.

Maar Mattis is geïsoleerder dan een paar weken geleden. John Bolton, de nationale veiligheidsadviseur, en Michael Pompeo, beoogd minister van Buitenlandse Zaken, delen allebei veel meer de instincten van Trump. Bolton heeft tal van nationale veiligheidsmedewerkers vervangen door mensen die zijn wereldbeeld delen.

Zijn nieuwe adjunct is Mira Ricardel, die door Mattis werd geblokkeerd voor een post in het Pentagon. Ook kreeg ze een veto van het departement van Rex Tillerson, de onlangs ontslagen minister van Buitenlandse Zaken. Nu heeft ze pas echt iets te zeggen.

Vleesgeworden duivel

Een van haar doelstellingen is om het Witte Huis macht over het Pentagon te laten uitoefenen. Of Mattis dit overleeft, staat te bezien. Hij heeft Bolton voor de grap weleens de „vleesgeworden duivel” genoemd. Misschien had zijn humor wel een wrange ondertoon.

Hoe dan ook is de staat-in-de-staat springlevend. Barack Obama beloofde Guantánamo Bay te sluiten. Die gevangenis draait nog steeds. Hij zei ook dat hij marteling zou verbieden. Inmiddels hebben de VS een president die waterboarding heeft geprezen. Zijn kandidaat voor de CIA heeft het goedgekeurd. De Senaat is ruimschoots gewaarschuwd voordat over haar benoeming wordt gestemd. Zelfs een ezel stoot zich niet tweemaal aan dezelfde steen.

Vertaling: Rien Verhoef