Recensie

Zorgeloze zonnigheid bij Max Liebermann

Beeldende kunst

Een mooie overzichtstentoonstelling met werk van de Duitse impressionist Max Liebermann brengt in de vergelijking met tijdgenoten ook een zekere braafheid aan het licht.

Max Liebermann, ‘De Oude Vink’ Restaurant in Leiden, 1905, Olieverf op doek, 88 x 71 cm, Kunsthaus Zürich

Een foto uit 1894 toont Max Liebermann buiten aan het werk. Op de ezel staat een levensgroot schilderij van een boer die met een mand op de rug en een stok in de hand door het landschap beent. Het stoere model staat er grijnzend naast. Zijn eenvoudige kleding en gebreide muts contrasteren met het onberispelijke pak met hoed van de kunstenaar. Zo zal het er bij de schilders en plein air omstreeks 1900 wel vaker aan toe zijn gegaan, maar opvallend is toch de moeite die Liebermann zich heeft getroost het kolossale doek naar de duinen bij Katwijk te slepen. Of te laten slepen, want er kon wel wat af bij de schatrijke telg uit een familie van Pruisische textielindustriëlen.

Max Liebermann, Rustpauze in het Amsterdamse Weeshuis, 1881-1882, olieverf op doek, 78,5 x 107,5 cm. Städel Museum.

Max Liebermann (1847-1935) schilderde mensen dan ook het liefst in hun eigen omgeving. Zo ging het ook bij de meisjes uit het Amsterdamse burgerweeshuis. Anders dan sommige van zijn tijdgenoten nam Liebermann geen genoegen met het lenen van het wezenuniform, om er in het atelier een model in te steken en dat dan te schilderen. Hij kreeg de ongebruikelijke toestemming om de meisjes aan het werk in de naaiklas, of tijdens hun pauze, te vangen in kleine olieverfschetsen. Ze leidden later tot een groot schilderij met een gezicht op de binnenplaats van het weeshuis. Een groep meisjes rechts op de voorgrond moet kennelijk nog wat achterstallig handwerk inhalen, terwijl anderen spelen en wandelen. Het tafereel, met door het loof van bomen gefilterd zonlicht, ademt gemoedelijkheid en misschien ook iets van wat destijds werd gezien als een typisch Hollands ideaal van verantwoordelijkheid van de overheid voor sociaal zwakkeren.

Max Liebermann, De papegaaienman, 1902. Museum Folkwang, Essen

Tot dergelijke ideeën voelde Liebermann zich aangetrokken. Na een periode in Frankrijk, waar hij onder de indruk raakte van het realisme van de School van Barbizon, koos hij vanuit zijn woonplaats Berlijn vaak Nederland als reisbestemming. Zijn thematiek ontleende hij er onder meer aan het harde maar in zijn ogen ongerepte leven van boeren op het platteland en vissers aan de Noordzeekust. De opkomende vrijetijdsindustrie in badplaatsen en dierentuinen van het begin van twintigste eeuw, vormde voor Liebermann een bron voor schilderijen met een aan de Franse impressionisten ontleende vlotte toets en helder licht, zoals de kleurige De papegaaienman (1902) en losjes geschilderde scènes met badgasten en brandingruiters van omstreeks 1910.

Tijdgenoten

De expositie in het Haagse Gemeentemuseum geeft met tachtig werken een mooi overzicht van Liebermanns oeuvre, van zijn vroege werk in Parijs tot gezichten op bloemperken in de tuin van het huis waarin de eertijds zo reislustige kunstenaar zich in de jaren twintig en dertig steeds meer terugtrok. Met nog eens veertig schilderijen van Duitse en Nederlandse tijdgenoten die werkten in hetzelfde segment van laat-impressionisme, zoals Anton Mauve, Max Slevogt en Lovis Corinth, geeft de tentoonstelling reliëf aan Liebermanns werk. Het is de vraag of de kunstenaar hiermee een grote dienst is bewezen.

Max Liebermann schilderde onderhoudende en, in hun zorgeloze zonnigheid, soms onweerstaanbare taferelen. Maar de werken die er in de expositie uit springen zijn vaak van iemand anders. Zo toont Liebermanns Stille arbeid (ca. 1885) een ingespannen breiend meisje, zittend aan een tafel bij het raam. Het vertrek is voorzien van allerlei details zoals een kopje op tafel, een vogelkooi en een klok aan de muur. Ernaast hangt Zondagmorgen (ca. 1880), en bijna even groot werk van de 23 jaar oudere Haagse schilder Jozef Israëls. Ook hier een meisje aan tafel, maar nu spiedend door de iets weggeschoven vitrage van net zo’n raam. Op tafel ligt slechts een dichtgeslagen boek. Juist door de vergelijking brengt het onbestemde verlangen in het schilderij van Israëls een nijvere braafheid bij Liebermann aan het licht.