Jeroen van Merwijk: ‘Ik kom het feestje van de politieke correctheid verpesten’

Interview

In zijn nieuwe soloprogramma ‘Lucky’ speelt Jeroen van Merwijk eerst zijn uitgebluste zelf en dan de venijnige galbak Lucky. Een interview per mail: „Als jij je echt inhoudelijk hebt gestoord aan mijn voorstelling, moet je je diep schamen.”

Eind 2013 kondigde Jeroen van Merwijk aan te stoppen met cabaret. Hij schreef zelfs een smakelijke afscheidsbrief, waarin hij onder meer recensenten bedankte dat ze zich met hun „zieke lichaam” naar zijn optredens hadden gesleept. Al snel ging hij toch op tournee, met zijn oude vriend Harrie Jekkers. En nu is er weer een solo: Lucky.

In Lucky speelt Van Merwijk met dat afscheid: voor de pauze is hij de uitgebluste kunstenaar. Desondanks komt hij nog tot enkele tirades, tegen de vertrutting, met de suggestie dat je ook niks meer mag in dit land. Na de pauze speelt Van Merwijk dat hij Lucky is, een vileine kat die de cabaretier vervangt en, zoals Van Merwijk graag doet, tegendraads en spottend zijn verhaal vertelt. Het programma bevat ook een flinke kluit sterke liedjes, die onderstrepen hoe verheugend het is dat een van de beste liedjesschrijvers van het land weer optreedt.

Van Merwijk heeft een goede pen en dus kwam het idee op om een interview per mail te doen met de 62-jarige Utrechtenaar.

9 april: Je bent toch weer gaan optreden. Wat deed je van mening veranderen?

10 april: „Er zijn twee redenen geweest om door te gaan. De eerste is, dat ik van het cabaret moet zien te leven – het is mijn broodwinning. Ik ben weliswaar opgeleid als beeldend kunstenaar maar in de beeldende kunst is geen droog brood te verdienen. Het verzinnen en schrijven van een zo afwisselend mogelijk programma, met een vijftiental liederen, kost mij ongeveer anderhalf jaar. Anderhalf jaar werken om vervolgens slechts een keer of twintig geboekt te worden is voor mij een brug te ver.

„Door de samenwerking met Harrie werd ik weer opgemerkt door de mensen die de boekingen doen in de theaters en nu heb ik een redelijke speellijst.

„Ik kan ervan rondkomen. Het is geen vetpot maar dat hoeft ook niet. Ik beschouw mezelf als een geboren cabaretier en ik vind het leuk om het publiek een beetje te jennen en te plagen. Cabaretiers zorgen voor een beetje geestelijke zuurstof in de samenleving. Dat is een maatschappelijke functie, al moeten we het belang ervan niet overdrijven.”

12 april: Heb je last van een gevoel van miskenning?

12 april: „Gevoelens van miskenning heb ik wel degelijk, net zoals iedereen, maar die gevoelens zijn objectief gezien niet terecht. Natuurlijk had ik voor grote zalen willen spelen, maar dat is alleen om ijdele en financiële redenen.

„Ik heb twee seizoenen lang met Harrie in de grootste zalen van Nederland gespeeld en ik vond dat een bijzondere ervaring. Maar ik hoor daar niet thuis. Cabaret is contactsport. Ik gedij het beste in een zaal met mensen die de subtiliteiten van de tekst en de uitvoerder begrijpen. Eigenlijk zouden die mensen per persoon 1.000 euro moeten betalen om naar mij te mogen luisteren. Of is dat overdreven?”

Op zondag 15 april bezocht ik een try-out van ‘Lucky’ in De Verbeelding in Purmerend. Zijn grappen in de rol van Lucky roepen de vraag op waar hij zelf staat en waarom hij bepaalde onderwerpen kiest.

16 april: Hoe kwam je op het plan voor twee persoonlijkheden en waarom dan gekozen voor een kat?

17 april: „Het verhaal over de kat is echt gebeurd. Ik begon nadat we hem gevonden hadden stukken te schrijven over dat beest. In die stukken bleek dat hij kon praten. Al gauw bleek het diertje er uitgesproken ideeën en meningen op na te houden.

„Het is niet zo simpel om een vorm te verzinnen waarin dat kan en het verhaal zo te vertellen dat het publiek langzaamaan gaat geloven in zo’n katje. Het leuke van theater is dat mensen meegaan in de afspraak. Pieter Tiddens, de regisseur, is daar belangrijk in geweest. Hij heeft me veel vertrouwen gegeven.

„De kat is veel uitbundiger dan de theaterfiguur Jeroen van Merwijk, die altijd een geserreerde en gesloten persoonlijkheid is geweest. Het mooie is dat ik mezelf op mijn 62ste geheel heb vernieuwd en dat ik daarmee verder kan. De nare en sardonische Lucky heeft de toekomst!”

17 april: Waar zie jij de vertrutting van Nederland?

17 april: „Mensen zijn veel eerder dan vroeger gekwetst of geraakt. Je mag niet roken en niet drinken, want dan ben je een last voor je omgeving of te duur voor de maatschappij, je mag niet naar vrouwen kijken, want dan ben je seksistisch, je mag niet naar kinderen kijken want dan ben je een pedofiel. Als je het woord ‘slavernij’ alleen maar noemt, is iedereen alert en op zijn hoede.

„In zijn algemeenheid is cabaretier zijn niet zo moeilijk: je moet kijken wat iedereen vindt en dan het tegenovergestelde roepen. Dat moet je dan alleen wel durven. De mensen in de maling nemen; dat is toch leuk?”

17 april: Over slavernij maak je grappen, onder meer ten koste van Sylvana Simons. Waarom erger je je aan haar?

17 april: „Ik heb niets tegen Sylvana: ze is een prachtige en intelligente en geestige dame, die alle mogelijkheden heeft en had om zich te uiten en dat ook doet. Daarom verbaast het me zo dat ze zo vasthoudt aan mijn en haar slavernijverleden.”

17 april: Als Lucky noem je ons slavernijverleden ‘klein bier’, vergeleken met andere misdaden. Waarom?

17 april: „Bedoel je dat ik het goedpraat dat er negers zijn verscheept? Dat zou belachelijk zijn en dat vind ik ook niet. Maar er zijn wel ergere misdaden gepleegd, ook door negers. Lucky wijst er fijntjes op, dat die gedeporteerde negers zijn gevangen door Arabieren en andere negers. En dat Sylvana Simons het ook over de negers kan hebben die die andere negers gevangen hebben. Hoeft niet, maar zou kunnen.

„Jeroen van Merwijk heeft nooit een slaaf gehad en Sylvana is nooit een slaaf geweest. Jeroen van Merwijk zal het wel niet begrijpen omdat hij een witte is.

„Kijk: als ík me zo druk zou maken over slavernij, zou ik me richten op China. Dat hebben Erik van Muiswinkel en ik gedaan in 2008, toen de Olympische Spelen werden gehouden in China, een politiestaat met duizenden werkkampen. Erik en ik zijn toen door de publieke opinie met de grond gelijk gemaakt. We hebben de discussie met 15.999.998 tegen 2 verloren. Terwijl we met 16 miljoen tegen nul gelijk hadden. Maar we kwamen een feestje verpesten en dat was niet de bedoeling. Misschien is dat wel een goede omschrijving van cabaret: een feestje verpesten.”

De actie tegen China van Van Muiswinkel en Van Merwijk kreeg in 2008 steun van Bas Heijne in deze column: Wat doen we met China?

17 april: Is het waar dat er niks meer mag in Nederland, zoals je in ‘Lucky’ zegt? Vind je het geen goede ontwikkeling dat niemand hoeft mee te roken in auto’s en cafés? En als je schrijft: „Je mag niet meer naar vrouwen kijken”, maak je dan niet een karikatuur van een serieus probleem?

17 april: „Ik krijg de indruk dat je je tijdens het optreden hebt geërgerd aan wat ik heb gezegd. Daar is niets mis mee, want een van de taken van cabaret is de grenzen een beetje oprekken en daarmee de wereld een betere plaats te maken om gezamenlijk in te leven en gelukkig in te worden.

„Je kunt moeilijk niet tegen seksueel wangedrag zijn. Dat je mij die vraag überhaupt durft te stellen is moreel wangedrag. En dat ik dat aan jou moet uitleggen is eigenlijk al een grote afgang en maakt duidelijk hoezeer de discussie is verziekt. En dat je daar dus niets over mag zeggen als het niet politiek correct is. Is het waar dat iedereen eerder gekwetst is? Ja, dus! Als jij dat als recensent bent, is het des te erger.

„Maar wat is seksueel wangedrag? Ik ben een keertje door een vriendin van een vriend beschuldigd van seksueel wangedrag. Ze zei dat ik had geprobeerd om toen we een keer alleen waren, met haar aan te pappen. Ze had het allemaal verzonnen en gelukkig zag die vriend aan mijn reactie dat dat zo was.

„Als jij als acteur een casting gaat doen en de regisseur doet de deur open in zijn ochtendjas, dan draai je je toch om en zeg je toch: ‘Ik ben weg’. Ik bedoel: zo moeilijk is het toch niet? Een serieus probleem is natuurlijk een serieus probleem, maar een onzinprobleem is een onzinprobleem.

„Ik heb een onschuldig en open programma gemaakt, waar geen speld tussen valt te krijgen. Ik bedoel: ik ben toch niet gek? Als jij je echt inhoudelijk hebt gestoord aan mijn voorstelling, moet je je diep schamen.

„De Jeroen van Merwijk van voor de pauze is zogenaamd politiek correct en der dagen zat. Nog één keer schiet hij ‘contrecoeur’ uit zijn slof in een cabarettirade over Roken is Dodelijk en het Trimbos Instituut: een goede en pure cabaretmonoloog, waarin Van Merwijk laat zien dat zijn geest nog springlevend is en zijn cabaret-spirit ook.”

20 april: Je hekelt het slachtofferschap van Nederlanders. Waarom dan zelf de bezuinigingen op kunst van Halbe Zijlstra oprakelen?

21 april: „Er zijn met één pennenstreek dans-, toneel- en klassiekemuziekgezelschappen opgeheven, er is geen doorstroom meer van jong talent en ga zo maar door. Het gaat zeker 30 jaar duren om dat weer op te bouwen.

„Halbe Zijlstra en de politiek hebben Nederlanders de indruk gegeven dat kunst overbodig is. Je zou al die lui moeten doodtrappen, maar dat is zonde van je zolen waar je als kunstenaar zo hard voor hebt moeten werken om ze te kunnen betalen.”

    • Ron Rijghard