In België is de vrederechter ook een beetje therapeut

Buurtrechter

In september wil minister Dekker experimenteren met buurtrechters. In België zijn die er al. „Wij voorkomen klassenjustitie.”

Rechter Chris Huysmans in de rechtszaal in het Belgische Beringen.

In de raadzaal van vrederechter Chris Huysmans – de muren zijn grijs geverfd, er staan houten banken – in het Belgisch Limburgse Beringen krijgt iedereen een beetje gelijk. De man die een woning verhuurde aan Saskia, maar nu al vier maanden geen huur meer ontving. En de vrouw die „barmhartige Samaritaan” speelde en garant stond voor Saskia. Saskia zelf is spoorloos. Wie dan de huurachterstand moet betalen? „Ik begrijp je, ik begrijp jullie allebei”, zegt rechter Chris Huysmans – grijsblonde bob, met kohl omrande ogen en een grijze bril – sussend.

Nederland wil experimenteren met „buurtrechters” en „spreekuurrechters”. Laagdrempelige rechtspraak die draait om een oplossing waar beide partijen iets aan hebben.

Procedures zouden nu te lang duren, conflict in de hand werken en voor velen te ingewikkeld zijn, vinden de Tweede Kamer en de Raad voor de Rechtspraak. Dat maakt de rechtspraak ontoegankelijk.

Vorige week kondigde minister Sander Dekker (Rechtsbescherming, VVD) aan dat de experimenten na de zomer beginnen. Deze woensdag praat de Tweede Kamer erover.

In België is die eenvoudige rechtspraak er al. Elke pakweg 65.000 inwoners hebben een ‘vrederechter’ – ook wel „nabijheidsrechter” genoemd . Hier geen detectiepoortjes en advocaten in toga, maar een zittingszaal waar je zo naar binnen kijkt, en een balie waar je direct terecht kunt. Doel is „verzoening”.

Partijen kunnen gratis een traject beginnen, één gesprek in het kantoor van de rechter volstaat meestal. Ook als er wel een procedure wordt gestart, blijft de vrederechter snel en goedkoop: rond de 40 euro – ruim tien keer minder dan de gang naar de Nederlandse rechter. Een advocaat is niet verplicht.

Geen dikke dossiers

Op een vrijdagochtend behandelt Huysmans in nog geen twee uur 56 zaken zoals die van de verdwenen Saskia. Die van dakbedekker Sam, bijvoorbeeld, die vanwege de slechte staat van zijn huis een paar maanden geen huur betaalde. Een zaak tussen buren, over te ver overhangende bomen. En over een niet afbetaalde auto. „Dit is beter dan procederen”, zegt de verkoper van de auto.

In deze rechtszaal geen verwijzingen naar wetsartikelen of dikke dossiers. „Als u in stukken procedeert, gaat het mis”, vertelt rechter Huysmans een advocaat. De partijen mogen voor haar komen staan, de rechter legt rustig uit wat volgens haar redelijk is. Dakdekker Sam moet de huurachterstand wel betalen, maar kan de tegenpartij er ook begrip voor opbrengen dat hij zware werkdagen heeft? Een andere beklaagde had haar contract niet goed gelezen en dacht dat ze aan het eind van de maand moest betalen. Huysmans: „U hebt gelijk in uw visie, maar zij hebben eígenlijk gelijk.”

Geen geschreeuw, hoogstens een boze blik richting overkant. Als een advocaat haar stem verheft, spreekt rechter Huysmans haar vermanend toe. Hier heerst de redelijkheid.

Ongeveer de helft van de verzoeningszittingen slaagt. In de procedurezaken gaat maar zo’n 5 tot 10 procent in hoger beroep. Soms is men al verzoend vóór de zitting. Het vooruitzicht van een zaak was al genoeg.

Minister Dekker wil met zijn experimenten de rechtspraak vooral „effectiever” maken, zei hij zaterdag in NRC. De Belgische vrederechter gaat om méér, zegt rechter Huysmans. „We voorkomen klassenjustitie. Dit soort rechtspraak helpt een deel van de samenleving dat anders buiten de boot valt door hoge proces- en advocaatskosten. We zijn de rechter die het dichtst bij de burger staat.”

Té dicht, als burgers voor elk „wissewasje”, zoals Dekker het noemt, naar de rechter kunnen stappen? „Als het voor die mensen een probleem is, hoe klein het voor een buitenstaander ook lijkt, dan is dat het ook”, zegt Huysmans. „En als de rechter dat niet oplost, komt de politie. Iets kleins kan dan iets groots worden.”

Huysmans is rechter, therapeut én sociaal werker ineen. „Natuurlijke rechter van de zwakkeren in de samenleving”, noemt ze haar taak.

Als vrederechter is ze ook verantwoordelijk voor mensen die hun goederen niet meer zelf kunnen beheren en een bewindvoerder hebben. Daarom zit ze ’s middags aan het bed van Stephan in woonzorgcentrum Sporenpark. Zijn zoon doet zijn geldzaken, maar Huysmans moet toestemming geven voor de verkoop van Stephans huis. Hij heeft ook nog huur te goed van zijn huurder. Daarover adviseert zij hem. En in het voorbijgaan ook over hulp voor zijn alcoholverslaving.

Of de Nederlandse buurtrechters ook sociaal werkers worden, blijkt dit voorjaar. De plannen worden nu uitgewerkt door de Raad voor de Rechtspraak.

    • Anouk van Kampen
    • Mark Lievisse Adriaanse