Waarom deze populaire tv-komiek Egypte uit moest

Bassem Youssef

Het beeld van de perfecte orde in Egypte onder president Sisi mag niet worden aangetast. Daarom moest de tv-komiek Youssef, die een miljoenenpubliek trok, zijn land verlaten. „Als u in mijn positie verkeerde, zou u ook bitter zijn.”

Bassem Youssef in april 2013 voor de rechtbank in Kairo. In 2014 vluchtte hij op advies van zijn advocaten naar de VS, na een schertsproces over zijn tv-show. Foto Khaled Elfiqi/EPA

Op de vraag of hij zijn oude woonplaats Kairo mist, haalt de gevluchte Egyptische komiek Bassem Youssef zijn schouders op. „Het Kairo dat ik mis, is er niet meer”, zegt hij met een wrange glimlach. „Ik hield me vroeger op met mensen die zo’n beetje over de dingen dachten als ik. Nu zou ik me er een vreemdeling voelen, met al die mensen die het militaire regime steunen.”

Youssef was dit weekeinde in Amsterdam op het 50-jarig jubileum van Amnesty International, waar hij sprak over de repressie in zijn land en de geringe oppositie ertegen vanuit het Westen. Zelf is de 44-jarige politiek vluchteling. En niet zomaar een. Als zijn satirische programma op de tv kwam, waren de straten van Kairo net zo uitgestorven als bij grote voetbalduels. Miljoenen genoten elke week van de scherpe wijze waarop hij de draak stak met de machtigen van het land, of het nu om fundamentalisten van de Moslim Broederschap ging of de hoogste generaals.

Gevoel voor humor lijkt niet de sterke kant van de huidige machthebber, generaal Sisi

In november 2014 nam Youssef de benen op advies van zijn advocaten na een schertsproces in verband met zijn tv-show. „Mijn advocaten verzekerden me dat het vonnis diende om mij het reizen te belemmeren of gevangen te zetten. Meteen nam ik de eerste vlucht naar Dubai. Ik kon het haast niet geloven: waarom moest ik vertrekken? Het was surrealistisch. ”

Gevoel voor humor lijkt niet de sterke kant van de huidige machthebber, generaal Sisi. „Ze willen de boel altijd onder controle houden”, zegt Youssef in de tuin van een Amsterdams hotel. „Hun beeld van perfecte orde mag niet worden aangetast. Ze dragen hetzelfde uniform, spreken dezelfde taal. Buiten de gebaande paden treden mogen ze niet. Ruimte voor fantasie is er evenmin.”

Lees ook dit profiel over de Egyptische president: Sisi begon gematigd, maar na vier jaar is de repressie toegenomen en hebben Egyptenaren het moeilijker dan ooit

Youssef is hartchirurg van beroep. Bij de massale protesten tegen het regime van president Mubarak op het Tahrir-plein in Kairo begin 2011 verleende hij gewonde betogers hulp. Kort na de val van Mubarak begon hij met anderen vanuit het washok van zijn huis satirische filmpjes, die voor veel Egyptenaren welkom tegenwicht vormden voor de berichtgeving van de officiële media. Via YouTube groeide het publiek voor de B+ show, genoemd naar zijn bloedgroep. Een jaar later werd Youssef de presentator van het veel grootser opgezette El Bernameg (het Programma).

Nu verblijft hij in de Verenigde Staten. Zijn medische carrière wil hij niet hervatten. Hij wil een nieuw bestaan opbouwen als komiek in de VS.

U moet zich voelen als een kameleon?

„Zo voelt het wel. Ik heb te maken met een nieuwe taal, nieuw publiek, nieuwe zaken waarop ik moet inhaken. Ik kan niet meer hetzelfde doen als in Egypte, nu ik er niet meer ben.”

Egyptenaren missen uw show wel?

„Dat is spijtig. Maar ik zit nu in Amerika en kamp met een andere realiteit. Ik kan niet zomaar YouTube-filmpjes blijven maken zodat mensen zich goed voelen en het gevoel krijgen dat ze doorvechten. Ik had 40 miljoen views tijdens mijn show, maar wat hebben ze gedaan? Waarom moet ik mijn nek voor iedereen uitsteken?”

Vindt u dat Egyptenaren meer voor u hadden moeten doen?

„Ik kan niemand de schuld geven of mensen zeggen wat ze moeten doen, het is tenslotte heel gevaarlijk voor hen. Maar als ik niet te veel van hen wil vragen, moeten mensen ophouden mij van alles te vragen. Ik denk mijn steentje te hebben bijgedragen.”

U klinkt bitter?

„Als u in mijn positie verkeerde, zou u ook bitter zijn.”

Bent u bang voor represailles tegen uw familie?

„Mijn broer zit nog in Egypte. Als er iets met hem gebeurt, zou ik niets kunnen doen.”

Volgens sommigen komt dit jaar minder repressie. Ze hopen op een nieuwe wet die ngo’s meer vrijheid gunt. Deelt u dat optimisme?

„Er zijn 60.000 politieke gevangenen. Geen enkele ngo zal mogen werken tenzij ze onder directe supervisie staan van de militairen. De militairen willen gewoon geen verantwoording afleggen. Ze beschouwen het land als hun privéterrein.”

Toch steunen nog altijd veel Egyptenaren hen. Is dat omdat de Moslimbroederschap er met haar regering zo’n rotzooi van heeft gemaakt?

„De Moslimbroeders beschouwden Egypte als een vrachtwagen. Die wilden ze niet repareren, ze sprongen in een keer achter het stuur en reden er precies zo op als de militairen hadden gedaan, met dezelfde corrupte militairen en politie aan hun zijde. Ze leren het nooit. Ze worden steeds weer door de militairen verneukt.”

Sommige mensen zeggen dat de rest van de wereld blij mag zijn dat Egypte zo stabiel is onder generaal Sisi, anders dan Libië of Syrië.

„Waarom zouden we alleen naar die landen kijken? De stabiliteit in Egypte is bovendien kwetsbaar.”

Is Tunesië misschien meer een voorbeeld met zijn democratie?

„Dat is een voortreffelijk voorbeeld, omdat het seculier is en het leger er de macht niet heeft.”

Schuilt er niet iets tragikomisch in dat militairen een komiek zomaar zijn land kunnen uitzetten?

„Het plaatst vooral hen in een kwaad daglicht, mij minder.”

Maar u stond machteloos, hoe geliefd u ook was en hoevelen ook van uw programma genoten?

„Ja, uiteindelijk is niets sterker dan een tank.”

    • Floris van Straaten