Salima (Maryam Touzani) als een zwangere vrouw gevangen in het huwelijk in ‘Razzia’.

‘Ik wil laten zien waar de haat vandaan komt’

Nabil Ayouch Met ‘Razzia’ komt de regisseur met een aantal verklaringen voor het diepgewortelde conservatisme in Marokko, maar hij schetst en passant ook het beeld van een diverse samenleving waarin tal van Marokkanen vechten voor hun vrijheden.

Nabil Ayouch (49) werd zo diep geraakt door de vijandigheid die zijn film Much Loved opriep, dat hij besloot een nieuwe film als tegenreactie te maken. Met Razzia komt de Marokkaanse regisseur niet alleen met een aantal verklaringen voor het diepgewortelde conservatisme waardoor zijn film over prostitutie in 2015 verboden werd, maar schetst hij en passant ook het beeld van een diverse samenleving waarin tal van Marokkanen vechten voor hun vrijheden. „Op dit moment overheerst bij mij nu een positief gevoel als ik aan de toekomst van mijn land denk”, zegt hij via de telefoon vanuit zijn huis in Casablanca. „Stapje voor stapje zijn we in Marokko op weg naar een moderne samenleving waar een ieder zijn eigen leven kan leiden. Ik denk dat ik daar met Razzia op mijn manier een bijdrage aan kan leveren.”

Ayouch geeft toe dat hij halverwege het schrijven van het script van gedachten veranderde. Aanvankelijk had de filmmaker het idee het thema ‘haat’ centraal te stellen. Hoe kon het zover komen dat Loubna Abidar als hoofdrolspeelster in Much Loved met de dood werd bedreigd en naar Frankrijk moest vluchten? Wat gaat er in de hoofden van die mensen om? „De vijandige reacties hadden een enorm grote impact op mij. Ik heb daar mijn gedachten over laten gaan, maar ik kwam tot de conclusie dat ik haat niet met haat wilde beantwoorden. Ik wilde liever laten zien waar die haat vandaan komt.”

Ontheemd

Ayouch gaat in Razzia eerst terug naar het begin van de jaren tachtig. Want dáár ligt volgens hem de oorsprong van veel hedendaagse problemen. Aan de hand van meester Abdallah (Amine Ennaji) worden de radicale onderwijshervormingen geschetst waardoor klassiek Arabisch op school de verplichte voertaal werd. Abdallah, die zijn leerlingen in een kleine gemeenschap in het Atlasgebergte altijd in het Berbers lesgaf, raakt ontheemd. Alsof het regime hem zijn stem heeft ontnomen. Abdallah verliest zichzelf, zoals vele Marokkanen, in een hopeloze zoektocht naar zijn ware identiteit.

Volgens Ayouch zijn de hervormingen destijds zonder grondige voorbereidingen doorgevoerd. Met alle gevolgen van dien. „Het is goed als een land teruggaat naar zijn wortels. Frans was niet de taal van Marokko. Maar klassiek Arabisch natuurlijk ook niet. Daarmee werd geprobeerd een eenheid te creëren die er nooit is geweest en er nooit zal zijn. Marokko is altijd een land geweest waar moslims, joden en christenen naast elkaar leefden. Juist die verschillen kenmerken de cultuur van dit land waar tal van talen worden gesproken. Ik ben als zoon van een Marokkaanse vader en een Tunesische moeder opgegroeid in Parijs. Marokko voelt als mijn thuis, maar ik wil er wel op mijn eigen wijze kunnen leven. Als je de diversiteit geforceerd weg probeert te halen, dan hou je de intellectuele ontwikkeling van mensen tegen”, legt Ayouch uit.

Ayouch focust in Razzia daarom juist op de enorme verschillen die er bestaan in Marokko. Zo brengt hij naast meester Abdallah vier andere Marokkaanse karakters tot leven. Ieder voert zijn eigen, kleine strijd binnen een samenleving bol van spanningen. Salima (Maryam Touzani) als een zwangere vrouw gevangen in het huwelijk, Joe (Arieh Worthalter) als joodse restauranthouder omgeven door moslims, Hakim (Abdelilah Rachid) als homoseksuele zanger in een achterbuurt en Ines (Dounia Binebine) als het verveelde rijkeluiskind. „Het zijn verhalen waarin de problemen van alledag worden verbeeld”, legt Ayouch uit. „Zo wordt Salima door mijn eigen echtgenote gespeeld. Ze is iemand die ook voortdurend moet vechten voor haar rechten. Waarom zou ze niet in een badpak op het strand van Casablanca mogen lopen?”

Verschillende snelheden

Ayouch maakt duidelijk dat Marokko een land van verschillende snelheden is. Zo praat meester Abdallah al lopend in een fabelachtig landschap met de bergen en laat Ines zich in Casablanca het liefste in een open sportwagen naar feestjes van de jetset brengen. Behalve stad en platteland, rijk en arm, gaat Marokko ook gebukt onder scherpe religieuze tegenstellingen. Botsende culturen, zo stelt Ayouch. „De één wil koste wat kost vasthouden aan eeuwenoude waarden. Zo zijn er in Razzia vrouwen te zien die met de Koran in hun hand tegen veranderingen in het erfrecht protesteerden. Ze zijn juist tégen een gelijke verdeling. [Zonen krijgen in het Marokkaanse recht twee keer zoveel als dochters]. Aan de andere kant zijn er heel veel vrouwen die voortdurend strijden voor hun rechten. In mijn optiek zullen zíj de toekomst van dit land moeten gaan bepalen.”

De reacties op Razzia waren net zo tegengesteld als de Marokkaanse bevolking zelf. De „oude elite” moest volgens Ayouch opnieuw niets van zijn film hebben. „Ze vinden dat je alleen maar de goede dingen over je land naar voren moet brengen. Dus reageerden ze teleurgesteld. Een autistische reactie van mensen die volledig in zichzelf zijn gekeerd”, zo zegt Ayouch. „Daarom was ik blij dat de film bij een nieuwe generatie juist veel losmaakte. Bioscopen in de steden zaten vol. Jongeren gingen praten over onderwerpen waarover altijd werd gezwegen. Sommigen leken de film wel als een bevrijding te zien.”

Het is Ayouch hoe dan ook gelukt wederom een spraakmakende film over Marokko te maken. Vóór Much Loved maakte hij in 2012 naam met Les chevaux de Dieu (De paarden van God ) waarin de regisseur liet zien hoe vier jongens door verschillende omstandigheden veranderen van spelende mannetjes in terroristen die zichzelf bij een aanslag in Casablanca opblazen.

De filmmaker ziet het als zijn morele plicht om via zijn werk taboes te doorbreken. Ayouch: „Iedereen speelt een eigen rol in de samenleving waarin hij leeft. Ik ben ervan overtuigd dat je via kunst en cultuur heel veel kunt veranderen. Of Marokko is veranderd ten opzichte van 2015? Toch wel. De conservatieve moslims regeren nog altijd, maar nu in een coalitie met anderen. Het minsterie van Communicatie is niet meer in hun handen. Misschien dat Much Loved vandaag de dag niet meer verboden zou zijn.”