De Brexit gijzelt ook Zwitserland

Relatie Zwitserland-EU

Vóór de Brexit konden EU-landen soepel zijn met buurland Zwitserland, waarmee ze ruim honderd bilaterale akkoorden hebben. Nu niet meer. Anders zeggen de Britten misschien: „Dat willen wij ook!”

Grenswachten in Novazzano, Zwitserland. Omwille van de veiligheid worden drie grensovergangen met Italië iedere dag tussen 23 uur en 5 uur gesloten. Foto Benedetto Galli/EPA

Jarenlang werden Zwitserse onderhandelaars en diplomaten in Brussel bij interne EU-besprekingen toegelaten. Stilletjes, informeel. Zwitserland is geen EU-lid en mag niet meebeslissen. Maar de Zwitsers doen via meer dan honderd bilaterale akkoorden mee aan de interne markt, Europees academisch onderzoek, Schengen en andere EU-zaken. Daarom werden ze een beetje als ‘een van ons’ gezien.

Maar sinds het Brexit-referendum ziet Brussel de Zwitsers als buitenstaanders die geen speciale behandeling verdienen. Ze doen niet meer mee aan interne EU-besprekingen, want dan willen de Britten dat óók. En als de Britten na Brexit privileges houden, kunnen meer exits volgen. Landen met veel eurosceptici als Nederland, zijn daarom streng voor het Verenigd Koninkrijk en Zwitserland.

Dit is één voorbeeld van hoe Brexit de relatie EU-Zwitserland gijzelt. „Alles wat tussen Bern en Brussel gebeurt”, zegt Cenni Najy van de Zwitserse denktank Foraus, „moet ineens langs ‘Taskforce Artikel 50’ van Brexit-onderhandelaar Michel Barnier die een beetje chef van de relaties met Zwitserland wordt”.

Lees ook deze column van Caroline de Gruyter: Door de Brexit kan de EU minder soepel zijn voor Zwitserland

Deze complicatie is er op een moment dat er veel ruis zit op de lijn Brussel-Bern. De structuur van ruim honderd losse Zwitserse bilaterale verdragen met Brussel is al jaren aan vernieuwing toe. Al tien jaar wordt over een meer solide structuur gesproken, waarvoor compromissen nodig zijn. Maar juist nu kunnen Bern en Brussel die moeilijk aan het thuisfront verkopen.

Brussel zit klem vanwege Brexit: Zwitserland schept een precedent voor het VK, dat weer een precedent schept voor EU-landen. En Zwitserland zit klem vanwege de rechtspopulistische partij SVP van multimiljardair Christoph Blocher. Bij de laatste verkiezingen (2015) won deze grootste partij 30 procent van de stemmen. Al jaren organiseert ze referenda tegen de globalisering, Europa en de islam. Ze wint die vaak omdat middenpartijen een confrontatie willen vermijden en weigeren de bilaterale EU-akkoorden of vrij personenverkeer te verdedigen. „In het publieke debat over onze EU-relaties prevaleert één mening: die van de SVP”, zegt Tibère Adler van denktank Avenir Suisse. „De regering duikt weg. Dit probleem is self-made. Het moest tot een uitbarsting komen.”

Torpederen en isoleren

Zwitserland wordt omringd door EU-landen. Lidmaatschap leek een logische weg. Maar de Zwitsers wezen dit bij referendum af. Ze wilden wél, zoals de Britten nu, toegang tot de interne markt. De EU gaf hun die, sector na sector, steeds in aparte akkoorden. In ruil moest Zwitserland internemarktregels overnemen, en meebetalen.

Noorwegen heeft een soortgelijke deal, met één verschil: betaling en overname van wetten gebeurt er automatisch. In Zwitserland wordt over bijna elk nieuw akkoord een referendum gehouden. Ook over financiële contributies aan Brussel wordt vaak gestemd; alsof er een keus is. Omdat de SVP zo machtig is, verlammen deze referenda de betrekkingen met de EU. Als een van beide partijen één akkoord opzegt, vervallen ze allemaal. Eén nee kan alle bilaterale akkoorden torpederen en Zwitserland isoleren.

In 2014 stemden de Zwitsers voor immigratiequota. Die zijn strijdig met het vrij personenverkeer van de EU – een pijler onder de interne markt en Schengen, waaraan Zwitserland meedoet. Bern heeft de immigratiequota indirect doorgevoerd. De SVP is daar razend over. In november organiseert ze een referendum over de vraag of Zwitserse rechters mogen prevaleren boven buitenlandse rechters. Dit gaat naar het Europese Hof in Luxemburg dat beslist over geschillen op de interne markt. Zwitserland doet mee, maar weigert de vonnissen te accepteren. De Zwitsers willen een apart tribunaal, waarin ook Zwitserse rechters zitten. Intussen wil de minister van Buitenlandse Zaken, Ignazio Cassis, wel meedoen aan de Europese elektriciteitsmarkt en, op termijn, aan het EU-roamingakkoord.

Omdat de SVP zo machtig is, verlammen referenda de betrekkingen met de EU

„Alle Zwitserse partijen steken al jaren hun kop in het zand over Europa”, zegt Raphaël Bez van Nomes, de Europese beweging in Zwitserland. „Alleen de SVP zegt precies wat ze vindt.” Najaar 2019 zijn in Zwitserland parlementsverkiezingen. De SVP is al bezig met de campagne. Andere partijen sidderen.

Media en denktanks als Economiesuisse worden conservatiever. De EU wordt hier als dictatoriaal monster afgeschilderd. Sommige politici willen niet meer met gezanten uit Brussel gezien worden, uit reputatieangst. Een functionaris zegt dat veel Zwitsers het „super” zouden vinden „als de EU zou exploderen”.

In dit klimaat kan de regering moeilijk manoeuvreren. De bilaterale weg, schreef oud-hoogleraar Europese Studies Dieter Freiburghaus in de Neue Zürcher Zeitung, „is geen weg meer, maar een labyrint”. Brussel wil de bilaterals vervangen door één breed raamakkoord dat minder kwetsbaar is voor referenda en verkiezingen. Bern schoof dit jaren voor zich uit. Inhoudelijk verandert er weinig. Maar Bern ziet SVP-slogans als ‘Grote Uitverkoop aan Brussel’ al voor zich. Er komt zeker een referendum over. Geen politicus die nu zo’n raamakkoord wil verkopen.

Brussel zet de Zwitsers voor het blok. Commissievoorzitter Juncker kent Zwitserland goed: toen hij Luxemburgs premier was, probeerden de twee landen samen hun bankgeheim overeind te houden. Het ergert hem dat Zwitserse politici de nauwe betrekkingen met Brussel amper verdedigen. Toen Juncker in november Bern bezocht, vielen harde woorden. De toenmalige president beloofde snel een raamakkoord voor te stellen. Een week later schoof zij het op de lange baan.

In december kwam het bitse antwoord uit Brussel: de EU erkende Zwitserse beursregulering slechts voor één jaar. Met die erkenning zijn miljarden gemoeid. Meteen dreigde de president de contributie aan de EU-cohesiefondsen (1,3 miljard frank, zo’n 1,1 miljard euro) te blokkeren. Maar de regering besefte dat ze wat moest doen. Begin maart kondigde ze aan dat er eind 2018 een raamakkoord moet liggen. Om te benadrukken dat dit geen politieke knieval is, maar een technische maatregel om op de interne markt te blijven, spreken de ministers diplomatiek van een ‘Akkoord voor Markttoegang’.

Eindeloos gedraai

Dit eindeloze gedraai was koren op de molen van de SVP, die intussen handtekeningen verzamelt voor een potentieel explosief referendum: over vrij personenverkeer, in 2019-2020. Ook de Britten zien potentie in de frictie tussen Bern en Brussel. Onder het motto ‘samen sterk’ zoekt Londen toenadering tot Bern. Willen beide niet toegang tot de interne markt, vooral voor financiële diensten, maar zonder vrij verkeer en andere verplichtingen? Kunnen ze dan niet samen optrekken tegen Brussel? De Britse ambassade in Bern is uitgebreid naar zes medewerkers. Twee van hen houden zich met Brexit bezig.

Alleen een gek legt het lot van Zwitserland in handen van een land [VK] in chaos

Bron dicht bij de regering

Bern wimpelt de Britse avances af. Sommigen zeggen dat Bern moet wachten tot de Brexit is afgehecht. Pas daarna moet Zwitserland zaken doen met Brussel en/of Londen. De tijden zijn roerig, zei ex-president Micheline Calmy-Rey op tv, „wachten is in ons voordeel”. Mensen dicht bij de regering zeggen dat ze niet met de Britten in zee willen, omdat Londen zélf niet weet waar het heen vaart: „Alleen een gek legt het lot van Zwitserland in handen van een land in chaos.”

Daar komt bij dat Zwitserland en het VK een omgekeerde beweging maken. De Britten nemen afstand van de EU. Zwitserland zoekt juist toenadering. Al zou je dat laatste niet altijd zeggen.

Correctie (26-04-2018): In een eerder versie van dit stuk was de achternaam van Cenni Najy verkeerd gespeld. Hierboven is dat aangepast.

    • Caroline de Gruyter