Column

Rechtspraak als nuttig decorstuk van de macht

Vorige week zat ik te luisteren naar Stanislaw Biernat, ex vice-president van het Poolse Constitutionele Hof. Die legde in Leiden aan een gezelschap Nederlandse juristen uit hoe in zijn vaderland de rechtspraak naar de kelder wordt geholpen. „Vermoedelijk vinden ze deze spreekbeurt in Polen hoogverraad”, zei hij terloops.

De hervorming van de Poolse rechtspraak komt namelijk zo uit het Handboek Autoritair Regime. Bekendste truc is het verlagen van de pensioengerechtigde leeftijd, van 70 naar 65. Zo ontstaat automatisch ruimte om nieuwe ‘betrouwbare’ kandidaten te benoemen. De Poolse Raad voor de rechtspraak, die de rechters voordraagt, kreeg alvast vijftien nieuwe leden, direct benoemd door het parlement. De Poolse Hoge Raad werd uitgebreid met twee nieuwe kamers, één van ‘discipline’ en een ‘buitengewone’ kamer, met de macht om beslissingen van andere kamers terug te draaien. De functie van minister van Justitie werd samengevoegd met die van Procureur-Generaal, zodat de minister ook álle vervolgingsbeslissingen mag nemen.

Onafhankelijkheid, scheiding der machten – het is allemaal gecompromitteerd. De rechtspraak wordt er gedegradeerd tot een ‘nuttig decorstuk van de macht’; door middelmatige, gehoorzame types te benoemen en zo de rule of law uit te hollen.

Komt het bekend voor? In de Tweede Wereldoorlog verlaagde de bezetter in Nederland de pensioenleeftijd van de rechters ook van 70 naar 65, zodat niet-loyale rechters geruisloos vervangen konden worden, zo zei oud-president van de Hoge Raad Geert Corstens. Er kwamen in 1941 aparte volks- of vrederechters, bevoegd om te beslissen over delicten gepleegd tegen de NSB. De behoefte om de rechtspraak eens flink bij te sturen is overigens niet tot totalitaire regimes beperkt, zo herinnerde hoogleraar Paul Boven d’Eert. Roosevelt wilde in 1936 de voor het gehele natuurlijk leven benoemde Supreme Court rechters voortaan met 70 pensioneren. Wie dat weigerde, zou een ‘assistent-raadsheer’ naast zich krijgen, met stemrecht. Met 15 nieuwe raadsheren, zou de ‘efficiency’ beter worden. Het hof had zijn New Deal plannen in de voorgaande jaren namelijk nogal in de weg gezeten. Het kwam niet zover – het hof keurde een cruciaal onderdeel van Roosevelts plannen toch goed, Congres en Senaat wezen de hervorming van het Supreme Court af. En er kwam een vacature bij het hof, waardoor Roosevelt zijn eerste benoeming kon doen. Binnen vijf jaar waren door natuurlijk verloop op twee na alle rechters door FDR vervangen. Wat overigens geen garantie biedt. Een standaard anekdote over Eisenhower is dat hij in zijn ambtsperiode twéé grote fouten zegt te hebben gemaakt. „En ze zitten allebei in het Supreme Court”.

Zoals Caroline de Gruyter vorige week schreef, loopt de spanning over Polen op. De Ierse rechter vroeg het EU Hof in Luxemburg of de onafhankelijkheid van de Poolse rechtspraak niet is gecompromitteerd. Zo ja, dan kan Ierland geen verdachten aan Polen meer overleveren, na een Europees arrestatiebevel. Hoewel dergelijke druk van andere Europese rechters op zich politiek welkom is, zag Biernat in Leiden toch tegen de consequenties op. Er zijn 10.000 rechters in Polen in functie, zo herinnerde hij de zaal. Die zijn niet zomaar aan de leiband gelegd; sterker, die hechten aan hun onafhankelijkheid. Die ene verdachte die in Polen moet worden berecht, zal daar heus (nog) wel een eerlijk proces krijgen. Bevestigt Luxemburg echter dat Polen rechtsstatelijk niet meer voldoet, dan zijn de consequenties niet te overzien. Piet Hein Donner, vice-president van de Raad van State, wond er vorige week ook geen doekjes om. „We moeten zeker zijn van elkaars rechtsstaat. Als dat niet meer werkt, dan zakt de hele zaak potentieel in elkaar.” In Leiden merkte Europarlementariër Sophie in ’t Veld op dat het hier óók gaat over de EU-strijd tegen financiële fraude en cybercrime, over een hele reeks aan gemeenschappelijke databestanden. Als één schakel in die EU-keten niet betrouwbaar is… Waar ze aan toevoegde dat de zorgen over Polen (én Hongarije én Roemenië) nog in het niet vielen bij haar twijfels over Malta (‘achterdeur voor de Russische georganiseerde misdaad’). Nee, het gaat allemaal prima, daar aan de randen van de Unie.

Folkert Jensma is juridisch commentator. Twitter: @ folkertjensma