Zo zou ons zonnestelsel er na de geboorte uitgezien kunnen hebben

Schijven van gas en stof rond zeer jonge sterren zijn de kraamkamers van planeten. Een speciaal instrument van de Europese Very Large Telescope heeft er heel bijzondere beelden van gemaakt.

Beelden ESO

Als we 4,5 miljard jaar terug konden kijken in de tijd, zou ons zonnestelsel er ongeveer zo uitzien als de negen ‘planetaire kraamkamers’ in fotocollage hierboven. Het zijn schijven van gas en stof rond zeer jonge sterren, die van ons uit gezien verschillend georiënteerd zijn. ‘Zeer jong’ betekent hier: nog geen tien miljoen jaar oud.

Schijven als deze zijn overblijfselen van reusachtige wolken van gas en stof die onder invloed van hun eigen zwaartekracht zijn samengetrokken. Het overgrote deel van de materie verzamelt zich in het centrum en vormt een ster. De rest komt terecht in een schijf rond de ster, waarin door samenklontering planeten kunnen ontstaan. Zo’n schijf wordt een protoplanetaire schijf genoemd.

De opnamen zijn gemaakt voor twee onderzoeken, die onlangs in de vakbladen Astronomical Journal en Astronomy & Astrophysics zijn verschenen. Ze geven aan dat protoplanetaire schijven net zo divers zijn als de duizenden planetenstelsels die de afgelopen jaren zijn ontdekt.

Omvang

De schijven blijken enorm in grootte te kunnen verschillen. De kleinste (linksboven) heeft een middellijn van 24 miljard kilometer, de grootste (rechtsonder) meet 210 miljard kilometer. Dat is 80, respectievelijk 700 maal de afstand zon-aarde. Opmerkelijk genoeg zijn de bijbehorende sterren van bijna gelijke leeftijd en massa. Waarom hun schijven zo verschillend van omvang zijn is onduidelijk.

De negen opnamen zijn gemaakt op nabij-infrarode golflengten. Dat type ‘licht’ is niet waarneembaar met het menselijk oog, maar wel met SPHERE – een speciaal instrument van de Europese Very Large Telescope in het noorden van Chili. De oranjerode kleur is een kunstmatige toevoeging.

SPHERE is ontwikkeld om grote planeten in de naaste omgeving van nabije sterren te fotograferen. Het instrument kan echter ook worden gebruikt om de protoplanetaire schijven vast te leggen. Om dat voor elkaar te krijgen moet het felle licht van de centrale ster wel worden tegengehouden. Dat verklaart de zwarte stippen op de foto’s.