Roger Cremers

‘Het ware conflict speelt zich binnen de islam zelf af’

Jan Leyers | Interview

De Belgische journalist Jan Leyers ging in tien landen op zoek naar de Europese islam. Die vond hij niet, wel allerlei nationale varianten. „Het ware conflict speelt zich af binnen de islam zelf. Tussen de islam van de wet en de islam van het hart.”

Journalist, muzikant én afgestudeerd filosoof Jan Leyers (59) kwam na maanden terug van een zoektocht naar ‘Allah in Europa’. Wat vroegen zijn vrienden? „Én?! De toekomst van de islam in Europa, hoe ziet die eruit? Vertel het ons, nu!”

Het antwoord laat zich niet in één zin vatten, vertelt Leyers in een Hilversums grandcafé. „Ik heb wel ervaren dat geen enkele Europese moslim op een nieuwe, Europese versie van de islam zit te wachten.”

Tien jaar geleden trok Leyers al eens naar het Midden-Oosten en Noord-Afrika, een ontdekkingsreis door de moslimwereld. Daarover maakte hij toen de documentaire-serie en het boek De Weg Naar Mekka. „Dat is een wereld waar de islam de religie van de meerderheid is. In Europa is de islam een minderheidsgodsdienst, en een nieuwkomer.”

Tijdens zijn reis van vier maanden door tien Europese landen ontmoette Leyers traditionele gelovigen en bekeerlingen, orthodoxe en liberale moslims, islamleraren en imams. Hij vroeg ze hoe ze de toekomst zien, waarvan dromen ze? Wat hopen ze? Wat vrezen ze? „En ik wilde ontdekken wat ik daarna zelf nog zou hopen en vrezen.” De serie Allah in Europa was vorig jaar op televisie, vorige week verscheen zijn boek – Allah in Europa – reisverslag van een ongelovige.

Én?

„Het was een avontuur dat me heeft ontroerd en ontredderd. Ik had onderschat hoe groot de angst is die tegenwoordig onder veel moslims leeft. In Nice vertelde een jonge moslima me hoe haar moeder op Quatorze Juillet 2016 het eerste dodelijke slachtoffer werd van de aanslag op de promenade. Het meisje werd luttele uren later door doldrieste Fransen voor terroriste uitgemaakt. Dan pas besef je haar oncomfortabele positie: bang van de terroristen én bang van de Fransen.”

In Frankrijk zijn jonge moslims vooral boos. Van dat land schetst u het somberste beeld.

„Ja, de overheid wil er religie zoveel mogelijk uit het straatbeeld weren. Franse moslima’s mogen niet in boerkini het strand op. Moslims hebben het gevoel dat de revolutionaire idealen van vrijheid, gelijkheid, broederschap niet voor hen gelden. Dat zorgt voor een hoop onvrede. Voor de Franse republikein betekent vrijheid bevrijd-zijn van God en gebod. Voor de Franse moslim is het de vrijheid om je geloof overal onbeperkt te kunnen beleven. Een lastige kwestie.”

Doet Engeland het beter?

„Groot-Brittannië neemt de vrijheid letterlijk. Politieagentes met hoofddoek en vrouwen met nikab zijn daar volkomen normaal. Als moslim kan je verkondigen wat je wilt, moskeeën en minaretten bouwen. Zolang je een ander geen kwaad doet.”

Leyers spreekt in Londen sjeik Haitham, bekend van omstreden uitspraken over afvallige moslims, homo’s en vrouwen. Het leverde de sjeik bewonderaars maar ook het predikaat ‘haatimam’ op.

Groot-Brittannië neemt de vrijheid letterlijk

„Het verwarrende was dat Haitham een heel vriendelijke man was. We zijn nog wezen voetballen met zijn allen. Ten afscheid kreeg ik een boks. Een boks van de haatimam.” De sjeik is voorzitter van een van de vele shariaraden in Engeland waar Britse moslims zich toe kunnen wenden bij een onderling geschil. Er wordt geoordeeld volgens islamitisch recht, geen probleem in Groot Britannië. „Moslims in Engeland zeiden niet voor niks tegen me: ‘Britain is the best country in the world for a Muslim to live in!’”

Welk land vond u zelf het beste?

Aarzelend: „Duitsland misschien. Het is daar heel no nonsense, zonder hoogdravende leuzen. Op kousenvoeten gaat daar veel goed. Het wordt als vanzelfsprekend beschouwd dat je Duits spreekt, maar zonder poeha eromheen. Het helpt ook dat Duitsland nooit echt kolonies heeft gehad. In Frankrijk zorgt de Algerijnse kwestie tot vandaag voor wrok, zelfs onder de jongste generatie Algerijnse Fransen.”

In Frankrijk zorgt de Algerijnse kwestie tot vandaag voor wrok

Net als onderweg naar Mekka vielen Leyers nu in Europa de verschillen tussen islam en christendom op. Zelf groeide hij op in een katholiek gezin. „De islam laat weinig ruimte voor twijfel. Een moslim zal je niet gauw horen zeggen: ‘Allah bestaat niet’. Terwijl vroeger bij ons op het jezuïetencollege de helft van de jongens gewoon zei dat God niet bestaat. Dat vonden de paters geen probleem. Dan ontspon zich een levendige discussie.”

Moslims laten die vrijheid niet toe?

„Wat in de Koran staat, is het letterlijke woord van God, en dus onaantastbaar. Voor moslims is de vrijheid om te zeggen wat je wilt veel beperkter dan voor seculiere Europeanen. De sociale druk is bij hen ook onvergelijkbaar veel groter.

Roger Cremers

Heeft dat gebrek aan vrijheid niet ook te maken met de gastarbeider-achtergrond van veel Europese moslims? De islam als veilig baken?

„Dat zou je denken, maar wat dat betreft is Hongarije interessant. De weinige moslims die daar wonen zijn hoofdzakelijk hooggeschoold. Veel voormalige studenten die in de jaren zeventig en tachtig uit bevriende socialistische staten kwamen. Egypte, Jemen, Nigeria. Ze horen tot de hogere middenklasse, heel anders dan de laaggeschoolde arbeidsmigranten in veel andere Europese landen. Toch is hun islambeleving niet minder orthodox.”

Leyers ontmoet in Hongarije twee mondige studentes die hem geen hand mogen geven en hem vertellen dat zij met een islamitische man horen te trouwen. Maar een islamitische man mag wel een niet-islamitische vrouw trouwen. „Is dat eerlijk?”, vraagt Leyers hen. Zij vinden het een volkomen terechte regel. Stel dat die niet-islamitische man alcohol in huis haalt of zijn vrouw verbiedt te bidden!

„Het is echt het geloof. Om Bill Clinton te parafraseren: ‘It’s the theology, stupid!’ Op weg naar Mekka kwamen we in een Syrisch dorpje, het was nog voor de oorlog. De plaatselijke gids, een moslim, nodigde ons uit om bij hem thuis te komen eten, heel gezellig. We zaten in zijn mooie tuin, kinderen banjerden rond, het eten was heerlijk. Maar zijn vrouw hebben we niet gezien. Die zat in een huisje in de tuin waar het eten werd bereid. Twee dagen later werden we in hetzelfde dorp uitgenodigd door een christelijke leraar. We klopten aan en zijn vrouw deed open. Ook daar hebben we lekker gegeten. En zijn vrouw zat gewoon aan tafel. Vergelijkbare gezinnen, hetzelfde dorp, hetzelfde land, dezelfde taal. Het enige onderscheid was hun religie.”

‘Allah in Europa’ toont ons dus vooral de zeer patriarchale samenleving van de moslims?

„Nou, ik zal nooit zeggen dat vrouwen binnen de islam worden onderdrukt. Ik zeg wel: in de islam wordt het verschil tussen man en vrouw nooit vergeten. De regels zijn verschillend voor mannen en vrouwen. In de moskee, in het huwelijk, op de begraafplaats of als de erfenis wordt verdeeld.

„In een Hongaars zomerkamp waar jaarlijks enkele honderden moslims samenkomen, filmden we in de ontbijtzaal. Eerst de tafel met mannen. En toen de tafel met koffiedrinkende vrouwen. En een van de mannen riep gelijk: ‘Don’t film the women!’ Zijn eigen vrouw zat er niet eens bij. Alsof het opgezette uilen of schilderijen waren. En de vrouwen accepteerden dat.

In de islam wordt het verschil tussen man en vrouw nooit vergeten

„Moet je je die situatie eens voorstellen op een Vlaamse of Hollandse camping. Je kunt de reactie van de vrouwen zo uittekenen. ‘Hallo!? Beslis jij dat? Doe even normaal.’ Voor dit soort ervaringen heb ik deze reis gemaakt.”

Is Bosnië werd je geschoren en gemasseerd door een kapster en ging je op bezoek bij twee zussen die een groot modebedrijf uit de grond stampen, de een met hoofddoek en de ander zonder. Heeft dat land de meest liberale moslims?

„Bosnië is een uitzondering. Daar is de islam al vijf eeuwen aanwezig en worden moslims ook al even lang door hun christelijke buren beïnvloed. De islamitische vrouwen die op bedevaart gaan naar het dorp Prusac om een mirakel te herdenken, zien er uit als mijn groottantes in de jaren zestig – met bloemetjesjurken en sjaaltjes. Uit helemaal niks kun je opmaken dat het moslima’s zijn.”

In Zweden ontmoet Leyers de dertigjarige Afghaanse Zweed Mustafa Panshiri. Hij probeert met lezingen jonge vluchtelingen wegwijs te maken in de Zweedse samenleving. Ze moeten zich aanpassen aan de westerse regels, vindt hij, de Zweedse wet staat boven iedere religieuze regel.

Leyers: „De meeste Zweden durven dat niet zo nadrukkelijk te stellen, bang dat ze dan hun eigen cultuur superieur zouden vinden. Dat leidt tot een dubbelzinnige houding: de autochtone Zweed met blauwe ogen hoort zich te gedragen, moet ook kunnen lachen om kwetsende grappen over zijn godsdienst. Maar die arme moslims, nee, die moeten we ontzien. Alsof ze niet in staat zouden zijn zich de Zweedse waarden eigen te maken.”

Wat is het gevolg?

„Veel verlichte, liberale moslims voelen zich in de steek gelaten door de westerlingen. We zijn daarin heel inconsequent. Onze eigen Europese helden zijn mensen die opstonden tegen het religieuze gezag, die braken met de heersende dogma’s. De Spinoza’s, de Freuds, de Nietzsches. Maar zodra een moslim kritisch is over de islam – neem Salman Rushdie of jullie Ayaan Hirshi Ali – en daar ernstige gevolgen van ondervindt, dan is de reactie: Ja, oei, dan had die maar beter moeten weten.”

Roger Cremers

Wat zit daarachter?

„Een westerling durft pas echt kritisch te zijn als er zelfkritiek inzit, als het ook kritiek op het Westen zelf is. Als het om een andere cultuur gaat, schromen we. In Iran mogen vrouwen sportstadions niet binnen. Seksuele apartheid, niks meer of minder. Boycotten we Iran? Nee. We zeggen: ‘Dat hoort bij hun cultuur. Dat lossen ze zelf maar op, in hun eigen tempo.’

„Tegen apartheid in Zuid-Afrika ageerden we wél. We hebben jarenlang geweigerd hun sinaasappelen te eten en ze mochten niet meedoen aan de Olympische Spelen. Waarom? Omdat het over westerlingen ging. In de apartheid herkenden we onze eigen zonde, het racisme van blanken jegens zwarten. En dus waren we streng. Je hoorde niemand zeggen dat apartheid bij de Zuid-Afrikaanse cultuur hoorde en dat ze dat daarginds zelf maar in hun eigen tempo moesten oplossen.”

Je hoort vaak dat islamitische vrouwen de emancipatiestrijd die Europese vrouwen al uitvochten, nog moeten voeren.

„Het is voor voor islamitische vrouwen veel moeilijker om te zeggen: ik pik dit niet langer. Als je niet meer meedoet, ben je in veel gevallen alles kwijt. Zoals de Duits-Albanese Zana Ramadani in Berlijn. Zij brak met haar geloof en daardoor ook met haar familie en sociale omgeving. Ze vertelt ook hoe jaloers ze is op Duitse jongeren. Die kunnen zelfs tegen hun diepreligieuze christelijke ouders zeggen ‘Ik geloof niet meer in God.’ Dan hebben ze een vervelende middag, misschien een nare week. Maar die uitspraak leidt niet tot de reactie: ‘Je bent mijn dochter niet meer’, zoals haar overkwam.”

Het is voor voor islamitische vrouwen veel moeilijker om te zeggen: ik pik dit niet langer

Wat moeten we doen om de Europese moslims te begrijpen?

„Dit boek lezen, haha. En inzien dat het ware conflict zich niet afspeelt tussen de islam en het Westen, maar binnen de islam zelf. Tussen de islam van de wet en de islam van het hart. Tussen strengheid en vrijheid. De hamvraag is: ben je solidair met een andere cultuur, of met het individu dat zich binnen die cultuur onderdrukt voelt?”

Wat heeft de reis met u gedaan?

„Vaker dan door angst of ongerustheid ben ik onderweg overvallen door een gevoel van treurigheid. Ik ben een kind van de jaren 70, van de geest van mei ’68, van een tijd toen horizonten er waren om te verruimen en niet om te versmallen. Ik vind het verbazingwekkend hoe gretig veel islamitische jongeren zichzelf al die strikte religieuze regels opleggen. Een Marokkaans-Belgische vriendin van mijn jongste dochter kwam niet naar het eindfeest van de school. Want muziek en dansen zijn haram. En het merkwaardige is: de jongste generatie is over het algemeen strikter in de leer dan hun ouders of grootouders. Ik heb onderweg meer jonge moslima’s ontmoet die hun moeder aanzetten om een hoofddoek te dragen dan omgekeerd.”

Is de westerse cultuur zoveel vrijer en beter?

„Bevrijding is beter dan beperking, dat is mijn geloof. Maar ik besef dat het heel westers is om de dingen zo te zien. Sterf, oude waarden. De oplossing ligt in de toekomst, niet in een oud boek. Maar dat is aan het veranderen. Steeds meer mensen kijken met een bang hart naar de toekomst. Er is veel getob in de westerse hoofden. Ja, wij individuen mógen over alles beslissen. Maar we móeten ook overal over beslissen. Weet je hoeveel stress ons dat oplevert? Kijk naar de top-10 non-fictie boeken: allemaal zelfhulp. Iedereen voelt zich constant tekort schieten: Eet ik gezond? Beweeg ik voldoende? Uit ik mijn gevoelens genoeg? Mijn vader zaliger heeft zich die dingen nooit afgevraagd.”

Het zelfvertrouwen is weg?

„Voor een groot stuk wel. En hoe reëel is dan de verwachting dat anderen zich naar ons zullen voegen: ‘Kom bij ons, de club van eeuwige tobbers!’”

Dan is de islam een aantrekkelijk alternatief?

„Vanaf het moment dat je intreedt, houdt alle getob op. Geen keuzestress meer. Net als in een klooster.”

Lees ook: Het de-islamiseringsprogramma van de PVV past in een lange Europese traditie om het continent te ontdoen van de islam, schrijft Jan Jaap de Ruiter.
    • Sheila Kamerman
    • Hendrik Spiering