De strijd om Eneco is ontspoord

Energie De machtsstrijd binnen Eneco verlamt het overnameproces. Want wie wil een groot bedrijf kopen vol interne controverses?

De bio-energiecentrale Eneco Bio Golden Raand in het havengebied van Delfzijl. Er is binnen het bedrijf een bestuursconflict uitgebroken rondom de privatisering. Foto Duncan Wijting

Eneco is terug bij af. Of eigenlijk: Eneco, zijn 3.500 werknemers, zijn 53 gemeentelijke aandeelhouders, zijn vier bestuurders en zijn zes commissarissen zijn nog verder van huis dan toen zij zich een jaar geleden afvroegen: wat is de toekomst van ons duurzame energiebedrijf?

Afgelopen maandag was het Eneco hoofdkantoor in Rotterdam het toneel van een bestuurscrisis zoals je maar zelden ziet. De crisis draait, zoals zo vaak in politiek en economie, om macht en geld.

Wat willen de gemeenten met hun aandelen doen? Zij komen hoofdzakelijk uit Zuid-Holland en Zeeland. De grootste zijn Rotterdam (32 procent) en Den Haag (17 procent). Eind vorig jaar besloten gemeenten met 76 procent van de aandelen om hun belangen te verkopen.

Maar aan wie? En tegen welke prijs? Aan Shell, de energiemultinational die in duurzame kringen niet als groen geldt, maar naar het ‘zwarte goud’ stinkt dat zij wil blijven oppompen? Of aan een private-equityfinancier die Eneco met schulden overlaadt, zodat er voor de groene toekomst geen geld overblijft? Of toch een beursnotering, de derde optie?

Sinds het principebesluit voor verkoop is de stress in de top van Eneco schrikbarend gestegen. Onmin alom. De aandeelhouders wilden de commissarissen wippen als zij niet meer tegenwicht boden aan topman Jeroen de Haas, die naar hun mening al bij voorbaat verkoop aan sommige partijen (private equity, vervuilende energiegiganten) wilde frustreren. Bemiddeling volgde.

Lees ook het interview met president-commissaris Edo van den Assem: ‘Wij laten Eneco niet in de steek’

Lastig, want zakelijke controverses zijn ook nog wel eens tegenstellingen tussen sterke persoonlijkheden. In dit geval: topman De Haas versus Adriaan Visser, de Rotterdamse D66-wethouder van Financiën en Haven, en tevens vertegenwoordiger van de aandeelhouders. Vredestichtende ‘bestuursfluisteraars’ kwamen en gingen. Iedereen beloofde beterschap.

Maar afgelopen maandag scheurde de eensgezindheid alsnog en stonden de strijdende partijen te kijk. De commissarissen hadden bestuursvoorzitter Jeroen de Haas tot vertrek gedwongen. Diezelfde morgen zei de centrale ondernemingsraad dat hij naar de Ondernemingskamer stapt van het gerechtshof in Amsterdam, dat gespecialiseerd is in conflicten binnen bedrijven. De ondernemingsraad keerde zich tegen de commissarissen en kiest in de machtsstrijd de kant van De Haas. De werknemers eisen volgende maand bij de rechter een onderzoek naar mogelijk wanbeleid bij Eneco in de afgelopen maanden.

Is hier een privatiseringsproces ontspoord al voordat de concrete verkoop is begonnen? Of is hier ook een controverse aan het licht gekomen tussen rendementsbeluste aandeelhouders uit de gemeentepolitiek en werknemers die zelfstandigheid en banen willen behouden?

Op de bok zit al iemand

De bestuurscrisis oogt om te beginnen als een klassiek conflict bij een privatisering. Eneco (omzet 3,4 miljard euro) was ooit een nutsbedrijf, maar moet zich nu weren op de internationale energiemarkt, die in het teken staat van miljardeninvesteringen in windparken en de energietransitie.

Eneco was ooit een nutsbedrijf, maar moet zich nu weren op de internationale energiemarkt

De gemeentelijke aandeelhouders hebben een afstandelijke relatie tot het bedrijf aangenomen. Zij vullen hun begroting aan met het Eneco-dividend. De wethouders en gemeentebesturen die de aandelen beheren, zijn politici. Geen ondernemers. Bij majeure strategische beslissingen, zoals privatiseringen, tastten politici in het verleden wel eens mis.

Het kleinere Zeeuwse energiebedrijf Delta moest anderhalf jaar geleden grote uitverkoop houden om een financiële implosie te voorkomen. De gemeentelijke eigenaren hadden de strategie op de drastisch veranderde energiemarkt te lang op zijn beloop gelaten. Bij afvalbedrijf Attero bleken de publieke eigenaren in 2014 zo graag van hun aandelen af te willen dat zij de koper, private-equityfinancier Waterland, een droominvestering gaven.

De stress sluipt het verkoopproces in als de afstandelijke aandeelhouders, zoals bij Eneco, opeens op de bok klimmen. Daar zitten namelijk al mensen, de bestuurders. Zij hebben de dagelijkse leiding, kennen de markt, de klanten. Voor het toezicht op hun handelen zijn er commissarissen. Maar die hebben de nodige afstand tot de aandeelhouders. De eigenaren op hun beurt hebben hun jaarlijkse vergadering en een aparte commissie die regelmatiger overleg voert met de directie en de commissarissen.

De spanningen lopen verder op omdat de opbrengst van de verkoop kolossaal is. Misschien wel 3 miljard euro voor Eneco. Dat is een buitenkans voor elke gemeente. In de publieke sector zijn de opbrengsten van de verkopen van energiebedrijven Essent en Nuon, in 2009/2010, legendarisch. Dat liep voor sommige provincies, zoals Gelderland, in de miljarden euro’s. Daar kun je leuke lokale projecten mee betalen, van fietspaden tot investeringen in duurzaamheid.

Maar geen geld zonder discussie. Zoals: wil je als publieke aandeelhouder de hoogste opbrengst, ook als Eneco dan moet inleveren op zijn groene ambities? En dat je als eigenaar dus afscheid neemt van de strategie en het beleid dat de bestuurders tot dan toe hebben gevoerd.

De stress van de strijd om macht en geld is niet exclusief voor privatiseringen à la Eneco. Bij beursgenoteerde ondernemingen en familiebedrijven kan het ook een bron van bikkelharde conflicten zijn. Vorig jaar verzetten de twee bestuurders van mediaconcern TMG (De Telegraaf, Keesing puzzelboekjes) zich tegen de verkoop aan de Belgische uitgever Mediahuis die de commissarissen en de grootaandeelhouder voor ogen stond. De bestuurders werden geschorst, stapten vergeefs naar de rechter en moesten weg.

Beproefde kongsi

Het bondgenootschap van Eneco-topman De Haas en de ondernemingsraad is ook een beproefde kongsi tegen ongewenste aandeelhouders. Het vereist wel een gevoel van lotsverbondenheid en vertrouwen, daarom zie je het eerder bij familiebedrijven en bij ondernemingen met solide Nederlandse wortels.

De top van verf- en chemieconcern AkzoNobel maakte vorig jaar bijvoorbeeld succesvol gebruik van de steun van vakbonden en werknemers om de opdringerige belegger Elliott en een dreigende overname te blokkeren. Inmiddels hebben de bonden en AkzoNobel echter ruzie over 400 miljoen euro extra voor het pensioenfonds. De steun van het personeel aan het bestuur wordt dus niet automatisch beloond door datzelfde bestuur.

Bij Eneco is het de vraag welke troeven het personeel nog heeft, nu De Haas als ‘beschermheer’ het veld ruimt. Hun rechtszaak tegen de commissarissen zorgt, in elk geval op korte termijn, voor vertraging. Want wie wil een bedrijf kopen vol interne controverses? De rechtszaak kan de commissarissen zodanig beschadigen, dat hun rol is uitgespeeld. Verder moet de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen van maart zich nog vertalen in een definitief verkoopbesluit.

Maar juist de onduidelijkheid over wie nu de leiding heeft, schept kansen voor partijen die hun éigen management meebrengen. Dat kunnen private-equityfinanciers zijn, zoals EQT, dat zich eerder over de commerciële divisie van het Zeeuwse energiebedrijf Delta ontfermde. Of moloch Shell, die zijn groene strategie kleur wil geven. Of Ørsted (voorheen Dong), een grote Deense partij in windenergie, voor wie Nederland een groeimarkt is.

Wie nu durft toe te slaan en een knock out-bod op de aandelen doet, wint de strijd. Dan hebben de gemeenten hun geld en de werknemers het nakijken.