Telegram werkt nog steeds in Rusland

Censuur De Russische overheid blokkeert sinds deze week chatdienst Telegram. Vooralsnog lukt het gebruikers om de blokkades te omzeilen.

Uit protest tegen de blokkade van Telegram werden papieren vliegtuigjes (logo van Telegram) naar het hoofdbureau van de Russische veiligheidsdienst gegooid. Foto Pavel Golovkin/AP

Op dag drie van de blokkade doet Telegram het nog gewoon in Rusland. Sinds afgelopen maandag is het sluiten van de populaire chatdienst uitgelopen op een symbolische veldslag tussen internetondernemer Pavel Doerov en de Russische autoriteiten. Voorlopig lijkt Doerov te hebben gewonnen.

Met 12 miljoen gebruikers is Telegram niet de populairste berichtendienst in Rusland en het is ook niet de enige die gebruik maakt van encryptie om berichten te beveiligen – dat doet WhatsApp ook. Wel geniet Telegram populariteit in kringen van de Russische oppositie en intelligentsia. De service begint bovendien een steeds grotere rol te spelen in de nieuwsvoorziening van veel jonge Russen.

De geheime dienst FSB wil van Telegram de encyptiesleutels waarmee chatberichten worden beveiligd. Om terroristen en extremisten te volgen, stellen de autoriteiten. De FSB beschikt over concrete informatie dat Telegram is gebruikt bij de voorbereiding van aanslagen, zo zei het hoofd van de Russische toezichthouder Roskomnadzor, Aleksandr Zjarov, woensdag in een interview met de Russische krant Izvestia.

Telegram weigert echter mee te werken. Eigenaar Pavel Doerov heeft al eerder conflicten uitgevochten met de Russische autoriteiten over privacy. Hij week uit naar Dubai, waar het Kremlin hem niet veel kan maken. „Telegram zal de vrijheid en integriteit van het privéleven verdedigen”, twitterde hij.

Zestien miljoen IP-adressen

Afgelopen vrijdag stemde een rechtbank in Moskou in met een verbod op Telegram. Maandag begon Roskomnadzor rond het middaguur met het blokkeren van circa negenduizend IP-adressen die Telegram in Rusland gebruikt. Volgens hoofd Aleksandr Zjarov ging de kwaliteit van de chatdienst daardoor ernstig achteruit.

Maar dat duurde niet lang. Telegram begon met het huren van IP-adressen bij Amazon Webservices en Google Cloud. Roskomnadzor blokkeerde daarop ook die adressen. Aan het einde van de dag had de Russische toezichthouder in totaal ruim zestien miljoen IP-adressen geblokkeerd – 0,2 procent van het hele Russische internet.

In de aanloop naar de blokkade was er in Russische media veel aandacht voor manieren om die te ontwijken. Maar woensdag bleek dat allemaal niet nodig: Telegram was nog altijd in de lucht. Schattingen over hoeveel dat Pavel Doerov kost, variëren van 1.000 dollar per maand tot 2 miljoen dollar per etmaal.

Maar Doerov is schathemelrijk en hecht belang aan de Russische markt. „Hoewel de Russische markt geen groot aandeel heeft in het aantal Telegram-gebruikers, is zij vanwege persoonlijke overwegingen belangrijk voor ons.” Doerov kondigde donaties aan voor providers van VPN- en proxydiensten om blokkades te omzeilen, in naam van de het „Digitale Verzet”.

De vraag is waar het gevecht tussen Doerov en Roskomnadzor eindigt. Experts zijn het erover eens dat de autoriteiten Telegram weliswaar kunnen hinderen, maar niet compleet kunnen platleggen. De Russische internetcensuur werkt met ‘zwarte lijsten’ van IP-adressen die verboden zijn. Die blokkades zijn altijd te omzeilen. Om het internet effectief te controleren zou Roskomnadzor moeten overschakelen naar een systeem waarin alleen goedgekeurde IP-adressen zijn toegestaan. Maar daarvoor zou Rusland zich moeten afsluiten van grote delen van het wereldwijde web. Psychologisch is Rusland nog niet toe aan zo’n ‘Chinese Muur’.

LinkedIn en Facebook

Ondertussen marcheert de censuur door. In 2016 werd LinkedIn in Rusland verboden, omdat de dienst weigerde de gegevens van de gebruikers te overhandigen aan de Russische autoriteiten. En Roskomnadzor heeft zijn pijlen gericht op Facebook. De toezichthouder wil dat het bedrijf de servers met gebruikersgegevens overbrengt naar Russisch grondgebied, zodat de Russische diensten erbij kunnen. Facebook moet bovendien alle „extremistische uitingen” volgens de Russische wet – en de lat daarvoor ligt laag in Rusland – verwijderen. Gebeurt dat niet, dan kan ook Facebook in Rusland worden verboden.

Als protest tegen de blokkade van Telegram gooide Maria Aljochina van protestband Pussy Riot maandag papieren vliegtuigjes (het logo van Telegram) naar het hoofdkantoor van de Russische veiligheidsdienst FSB op het Loebjankaplein. De autoriteiten deden wat er van hen verwacht werd: Aljochina werd aangehouden. Ze kreeg honderd uur werkstraf.