Kan de taaie SGP nóg honderd jaar mee?

Staatkundig gereformeerd

De streng gereformeerde SGP is met haar honderd jaar de oudste Nederlandse politieke partij. ‘Vrouwen’ zijn altijd heikel gebleven.

De Tweede Kamerleden voor de SGP, ds P. Zandt, ds. G.H. Kersten en ds. C.N. Van Dis, in 1933 onderweg naar de vergaderzaal van de Tweede Kamer. Foto ANP

Zo’n duizend mannen komen er en waarschijnlijk tientallen vrouwen. Ondanks het zomerse weer zullen de zwarte pakken overheersen, donkerblauw is de uitzondering. Geen man vertoont zich zonder das, al mag die wel opgewekt oranje zijn. Maar de SGP gaat ook met de tijd mee: de ‘telefax aan Z.M. de Koning’ wordt per e-mail verstuurd.

Dinsdag is het honderd jaar geleden dat de Staatkundig Gereformeerde Partij werd opgericht. Op de partijdag zaterdag in Nieuwegein zal de SGP bij dit jubileum stilstaan. Uitgekeken wordt vooral naar de toespraak van premier Mark Rutte, die het voortbestaan van zijn eerste twee kabinetten aan gedoogsteun van de SGP te danken had. En die, mocht er een Kamerlid uit de coalitie wegvallen, opnieuw partijleider Kees van der Staaij op zijn achterbank moet uitnodigen. De partij heeft de laatste jaren kleine punten voor de achterban binnengehaald, maar is vooral ook heel zichtbaar geweest buiten eigen kring.

Bij het eeuwfeest is dan ook de vraag of de taaie SGP nog honderd jaar mee kan. Wat zijn de risico’s – en de kansen – voor de mannenbroeders?

De SGP is niet alleen de oudste en meest stabiele partij (landelijk altijd rond 2 procent van de stemmen), ook haar bedreigingen zijn constant.

De partij wordt sinds de oprichting, door dominee Henri Kersten, beschuldigd van discriminatie van vrouwen en getart met de discussie over het invoeren van een kiesdrempel. „Dat is een soort rode draad die van tijd tot tijd gevreesd wordt”, zegt Van der Staaij. Maar hij verwacht niet dat het gebeurt, omdat bijna niemand het ziet als oplossing voor de electorale versplintering en moeizame bestuurbaarheid.

Natuurlijke aanwas

Mocht er ooit toch een meerderheid voor zijn, dan zou de SGP uit de Kamer verdwijnen of moeten fuseren, met de linksere ChristenUnie.

Voorlopig lijkt fuseren of uitsterven niet aan de orde. In leden (30.000) is de SGP de vierde partij van Nederland en kiezers zorgen altijd voor twee of drie Kamerzetels. Deze laatste echte zuil, van bevindelijk gereformeerden, houdt zich kranig in de refoband van Zeeland tot Overijssel, en zorgt met een hoog kindertal voor natuurlijke aanwas.

Toch dreigt vergrijzing. Het aantal leden van de SGP-jongeren is in twaalf jaar tijd bijna gehalveerd. „Jongeren stemmen niet meer vanzelfsprekend op de partij van hun ouders, dat zie je ook bij ons”, zegt Bas van der Vlies, SGP-leider van 1986 tot 2010. Lilian Janse-van der Weele (45), de enige vrouwelijke fractievoorzitter, uit Vlissingen, vond laatst een oude klassenfoto van zichzelf. „Als ik dan kijk wie er nog kerkelijk betrokken zijn, is het gros dat niet meer. Die zullen dus ook wel geen SGP stemmen.”

Lees ook het interview met SGP-leider Kees van der Staaij over de formatie van het laatste kabinet

Volgens politiek historicus Gerrit Voerman, die een deze week gepubliceerde bundel Mannen van Gods Woord samenstelde, denkt niet dat de partij nog een eeuw zal voortbestaan en noemt nog een factor die daaraan bijdraagt: „Het opleidingsniveau in die kring stijgt, men wordt individualistischer.” Kees van der Staaij ziet ook een voordeel in de ontzuiling en politieke onthechting. „Er stemmen jonge mensen op ons die helemaal niet gelovig zijn, maar vinden dat wij een bepaald issue goed aanpakken: huwelijkstrouw of Israël.” SGP’ers zijn tegenwoordig niet alleen op televisie en internet te vinden, ze hebben ook baat bij de Stemwijzer.

Waar seculiere partijen de SGP begin deze eeuw nog eng vonden, wordt er nu volop samengewerkt. Dat komt doordat elke zetel in het versplinterde parlement doorslaggevend kan zijn, maar ook doordat de SGP in de jaren zeventig een interne strijd uitvocht „of we praktische politiek konden beoefenen, of alleen streng het woord van God mochten verkondigen”, zegt Van der Staaij.

De „enorme polarisatie” van destijds zorgde voor een breuk, maar een beperkte. In 1977 richtten teleurgestelde SGP’ers de Landelijke Stichting ter bevordering van de Staatkundig Gereformeerde beginselen op, in een poging de partij op het rechte pad te houden. Stichtingsvoorzitter Peter op ’t Hof vond het vreselijk dat de SGP een paar jaar later „op de stoel van de regering zitten” door een initiatiefwet tegen abortus in te dienen. Een radicale afsplitsing in Ede haalde geen zetels.

De positie van de vrouw

De vrouw is in de geschiedenis van de SGP altijd een heikel punt geweest. De partij werd opgericht om vrouwenkiesrecht te bestrijden, naast vaccinatieplicht en sociale verzekeringen. In het beginselprogramma staat nog altijd dat politiek actief worden „strijdt met de roeping van de vrouw”, die ondergeschikt is aan de man.

Dergelijke onderdanigheid is Riet Grabijn (84) vreemd. Zij was in 1984 op uitnodiging van de SGP lid geworden, maar steilere gereformeerden probeerden haar dat lidmaatschap later af te nemen. „Ze hadden van een traditie een principe gemaakt, want niemand kon mij laten zien waar in de Bijbel staat dat vrouwen geen lid kunnen worden van een politieke partij.”

Gedwongen door een uitspraak van de Hoge Raad staat de partij vrouwen sinds 2013 ook toe zich te kandideren voor politieke functies. Iets waarin tot nu toe alleen Lilian Janse uit Vlissingen succesvol was. Ooit, zeggen beiden, zal een vrouw opstaan die namens de SGP de Tweede Kamer in wil. En ja, dat zal weer een heftige interne richtingenstrijd tot gevolg hebben. Van der Staaij wordt daar niet zenuwachtig van, zegt hij. „In de afgelopen honderd jaar zijn er altijd oplossingen gekomen voor dit soort vragen.”

Nog relativerender kan het antwoord van SGP’ers zijn op de vraag of de partij nog honderd jaar bestaat. „We weten niet wanneer Jezus terugkeert op aarde. Zodra dat gebeurt, zijn er geen politieke partijen meer nodig”, zegt Arnoud Proos, woordvoerder van de SGP-Kamerfractie..

Correctie (20 april 2018): In een eerdere versie van dit stuk stond dat de Landelijke Stichting ter bevordering van de Staatkundig Gereformeerde beginselen opgericht is omdat de SGP een initiatiefwet tegen de abortus had ingediend. Dat klopt niet. Die kwestie speelde pas later. Hierboven is dat aangepast.