Opinie

    • Arjen Fortuin

Op gedachtenreis met Bas Heijne

Zap Het vierdelige televisie-essay Onbehagen gaat over de stand van onze cultuur. Daarmee is denk-televisie terug. Al is het tempo opgevoerd: de gesprekken zijn strak gesneden en worden afgewisseld met een spervuur aan fragmenten.

In de tweede aflevering ging het dinsdagavond over de nieuwe technologische orde.

Toch mooi dat televisierecensent Walter van der Kooi vorige week in De Groene nog even aan Wim Kayzer refereerde, de oude keizer van de Nederlandse denktelevisie die eind vorige eeuw de VPRO-kijker nauwgezet en wanhopig aan een infuus van intellectuele ernst legde.

Deze eeuw is denktelevisie vrijwel verdwenen. Soms flakkert het intellect even op in Tegenlicht of VPRO Boeken – vaak is dat niet. Maar nu is er het programma dat Van der Kooi aan Wim Kayzer deed denken („maar dan heel anders”): Onbehagen, de vierdelige reeks van schrijver Bas Heijne en regisseur Geert Rozinga over de stand van onze cultuur.

In de tweede aflevering ging het dinsdagavond over de nieuwe technologische orde die ons het idee geeft het middelpunt van de wereld te zijn, maar die ons óók reduceert tot een berg data die politiek of commercieel gemanipuleerd kan worden. We zijn prooi geworden, zegt Heijne. Het ging over Facebook, Trump, nepnieuws, Rutte, porno, campagnestrategen, Mark Twain en Cambridge Analytica, over hoe we feiten zoeken bij een gevoelsmatig gevormde opinie – alles behalve Arjen Lubach en Dotan kwam langs.

De vorm van Onbehagen doet in niets meer denken aan het wandeltempo dat Wim Kayzer hanteerde. De gesprekken die Heijne met wetenschappers en schrijvers voert, zijn strak gesneden en worden afgewisseld met een spervuur aan korte historische en actuele fragmenten. Die verraden een sublieme research en een tot in de puntjes doordacht scenario – al gaat het allemaal wel heel snel achter elkaar door.

Ik zag geweldige fragmenten van oudere Japanners die over een autobeurs lopen en zich – selfiestick in de rechterhand – vereeuwigen met de fotomodellen die de wagens moeten aanprijzen. Maar wat die beelden nu precies wilden zeggen? Het was iets met Freud, lust en een verloren gevoel voor de realiteit. En waarom werd de controversiële campagnevoerder Tal Silberstein nu precies gearresteerd in Oostenrijk?

Perfect is de reeks dus niet. In de eerste aflevering schoot ik in de lach toen ik Heijne op een Frans terras zag opkijken van zijn krant terwijl er net een zwaarbewapende militair langsliep. Dat komt misschien doordat ik Heijne ken (we zijn beiden al jaren redacteur van NRC), maar toch vooral doordat de symboliek er hier te dik bovenop lag. Maar goed, bij Wim Kayzer glipte er ook weleens een zwak kwartiertje tussendoor.

Onbehagen is een klein woord voor de situatie die Heijne met zijn geïnterviewden schetst. Neurowetenschapper Robert Sapolsky legt uit dat als je kunt manipuleren welke mensen als ‘wij’ en wie als ‘zij’ gelden „je al halverwege je huiswerk bent om een genocide te volbrengen”. De Britse journalist Edward Luce zegt dat er feitelijk geen publieke ruimte meer is, met alle gevolgen van dien. Dit soort behartigenswaardige gedachten schept Onbehagen bij tientallen de woonkamer in. Dat maakt het zo jammer dat het programma pas om elf uur wordt uitgezonden, als de meeste woonkamers al leeg zijn. Terugkijken dus – online zijn ook de hele interviews te zien.

In de loop van de aflevering nam Heijne vaker en langer het woord: „We hebben individualiteit met lustbevrediging verward.” Zo wordt Onbehagen daadwerkelijk een televisie-essay: een gedachtenreis met onbekende bestemming.

Dinsdag landde Heijne bij de vaststelling dat we nieuwe regels moeten maken voor de technologische orde. „De bal ligt bij ons.” Wat ze moeten zijn? Dat weet hij ook niet precies. „In mijn hoofd is het een rommeltje, maar dat is wie ik ben.”

    • Arjen Fortuin