Kabinet op zoek naar geld voor duur gasbesluit

Voorjaarsnota Het kabinet-Rutte III staat voor zijn eerste grote test. Hoe moet het dichtdraaien van de Groningse gaskraan betaald worden? Bezuinigingen dreigen.

Wopke Hoekstra, minister van Financien, komt aan op het Binnenhof. Hij bereidt zijn eerste Voorjaarsnota voor. Foto Koen van Weel/ANP

„Je gaat ernaartoe met een verlanglijst en je keert terug met een besparingsopdracht.” Jeanine Hennis, financieel woordvoerder van de VVD-fractie in de Tweede Kamer, schetst hoe de voorjaarsgesprekken op het ministerie van Financiën voor veel bewindslieden vaak verlopen. Hennis was in het vorige kabinet minister van Defensie.

Deze weken maken alle ministers met frisse tegenzin hun gang naar Wopke Hoekstra, de minister van Financiën (CDA). Op de agenda van het bilaterale begrotingsoverleg staat de Voorjaarsnota en de uitgaven in de begroting van 2019. De Voorjaarsnota moet het kabinet uiterlijk op 1 juni naar de Tweede Kamer sturen; de Miljoenennota voor volgend jaar verschijnt op Prinsjesdag.

Op beide dossiers rust volgens bronnen rond het kabinet „een gigantisch groot probleem”. Oorzaak: het ingrijpende gasbesluit van het kabinet, eind vorige maand, waarbij de gaswinning in Groningen voor 2030 terug naar nul gaat. Bij de bekendmaking van dit nieuws, eind maart, stelden premier Rutte en minister Eric Wiebes (Economische Zaken en Klimaat, VVD) de veiligheid van de Groningers boven de economische belangen. Over de financiële consequenties van het gasbesluit lieten ze zich die dag niet uit. „Dat gaan we regelen in de Voorjaarsnota.”

Inmiddels heeft Financiën gekeken wat sluiting van de Groningse gasvelden voor de rijksbegroting betekent. De gevolgen blijken enorm. Dat zit hem niet alleen in de derving van gasbaten – voor dit jaar begroot op 2,1 miljard euro – waarvan ongeveer de helft uit Groningen komt. Ook zal het kabinet veel geld moeten uittrekken voor schadevergoeding aan door aardbevingen gedupeerde Groningers en versterking van huizen. Nieuwe aardbevingen zijn immers niet uitgesloten.

Dé grote tegenvaller

De bedragen waarover in Haagse wandelgangen wordt gefluisterd, lopen uiteen van honderden miljoenen tot enkele miljarden, uitgesmeerd over meerdere jaren. De berekeningen zijn onderdeel van de discussie, en dus staat de precieze omvang nog niet vast. Duidelijk is wel dat het gasdossier dé grote tegenvaller is voor de lopende begrotingsonderhandelingen. Daarmee is het de eerste grote test voor het jonge vierpartijenkabinet: is Rutte III in staat een groot financieel en politiek probleem op te lossen?

Wat meespeelt, is dat in het regeerakkoord is afgesproken dat de gasbaten voortaan bínnen het ‘uitgavenkader’ vallen, zoals dat heet. Dat betekent dat een tegenvaller in de opbrengsten niet langer op de staatsschuld drukt, maar elders op de begroting moet worden gecompenseerd. Oftewel: andere ministeries zullen ergens moeten inleveren. Er kan worden beknibbeld op eerder aangekondigde plannen – Hoekstra weet dat honderden miljoenen aan beloofde investeringen nog niet zijn besteed. Een andere optie is opnieuw bezuinigen.

Begin maart, in verkiezingstijd en nog vóór het gasbesluit, vond ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers dat die strenge begrotingsregel over de gasbaten uit het regeerakkoord moet worden heroverwogen. VVD en CDA zijn daar tegen, want ze willen de staatsschuld niet opnieuw laten oplopen. D66 wil eerst de precieze financiële gevolgen zien. „Daarna kijken we verder”, zegt financieel woordvoerder Joost Sneller.

‘Dure opdracht’

Het is in eerste instantie aan Hoekstra om de impasse te doorbreken. Hij zal zich bij zijn eerste Voorjaarsnota als minister van Financiën willen laten gelden. Hij ziet het als zijn „dure opdracht om voor degelijke overheidsfinanciën te zorgen”, zei hij deze week tijdens een debat.

„Wopke is erg streng”, weet zijn politieke leermeester Elco Brinkman, CDA-fractievoorzitter in de senaat.

De Voorjaarsnota is geen eenvoudige klus, want geen van de bewindslieden zal in het eerste begrotingsoverleg graag buigen. Zij willen in het eerste kabinet na de bezuinigingsjaren liever niet worden opgezadeld met een nieuwe besparingsopdracht.

Als het conflict oploopt en er de komende weken geen oplossing komt, zal premier Rutte zijn kabinetsleden met één argument tot de orde roepen. Zij hebben allemaal het ingrijpende gasbesluit van Wiebes omarmd en zullen dus óók moeten helpen bij de financiering. Volgens een VVD-insider is de premier nog geen moment nerveus geweest over het gespannen voorjaarsoverleg.