Max Hubacher als de 19-jarige soldaat Willi Herold, die zich aan het einde van de Tweede Wereldoorlog binnen enkele weken ontwikkelde tot een massamoordenaar.

‘Schindler’s List gaat over winnen, niet over de Holocaust’

Robert Schwentke Met ‘Der Hauptmann’, een grimmige biopic over de piepjonge oorlogsmisdadiger Willi Herold, wil de Duitse regisseur ons een spiegel voorhouden.

Der Hauptmann is geen film die je verwacht van de 49-jarige Robert Schwentke, een Duitse regisseur die na twee succesvolle genrefilms naar Hollywood verkaste en daar hits scoorde als inhuurregisseur: Jody Foster-thriller Flightplan, Bruce Willis’ geriatrische actiekomedie Red. En ook een enkele flop, zoals de paranormale actiefilm R.I.P.D.

Schwentke verwacht je ook niet tussen de arthouse van IFFR in Rotterdam, maar daar is Der Hauptmann in januari zeer welkom: een in genadeloos, helderscherp zwart-wit – denk Hanekes Das Weisse Band – gefilmde biopic van Willi Herold, een 19-jarige soldaat die zich voordeed als kapitein van de Luftwaffe met geheime orders van de Führer, toen Duitsland in april 1945 onder de voet werd gelopen.

Willi Herold verzamelde volgens het zwaan-kleef-aan-principe in Oost-Friesland een privéleger van verdwaalde soldaten en begon een schrikbewind: hij executeerde – en beroofde – boeren die de witte vlag uithingen voor de geallieerden, fusilleerde vijf Groningers als spion, slachtte ruim honderd Duitse deserteurs af in een werkkamp. In 1946 veroordeelden de Britten hem tot de guillotine.

Wat trekt een Hollywoodregisseur in zo’n nare antiheld? „Ik zocht een verhaal dat serieus inging op de morele dynamiek van nationaal-socialisme”, zegt Schwentke. „Bij ons bestaat de taaie mythe van de onschuld van de Wehrmacht, het Duitse leger. Die zou niet hebben deelgenomen aan genocide. Zowel de naoorlogse Duitse regering als de geallieerden hadden daar baat bij.

„In de Koude Oorlog was het nuttig de fictie op te houden dat bondgenoot West-Duitsland gedenazificeerd was. Dus werd de SS exclusief verantwoordelijk voor massamoord en genocide, werd de Holocaust het werk van ideologisch gedreven individuen. Dat leidde tot een interessante fractuur in de Duitse psyche: kwaad is een gevolg van ideologie. Een ontkenning van de realiteit, want elk mens is in staat tot wreedheid en onrecht. Een ideologie als nazisme mobiliseert dat vermogen, maar is niet de oorzaak.”

Dat de Wehrmacht zich misdroeg in de Tweede Wereldoorlog is toch allang bekend?

„Zeker, met name na de val van de Muur in 1989 toen Oost-Duitse en Poolse archieven opengingen. Toch lijkt het nog niet helemaal verwerkt. Der Hauptmann veroorzaakte een flink debat onder Duitse subsidiegevers. Tegenstanders vonden dat de film het imago van het leger besmeurde. In de 21ste eeuw!

„Ik wilde hoe dan ook een oorlogsfilm uit het oogpunt van een dader maken, dat is in Duitsland maar twee keer gedaan. Het gaat altijd over verzet, over Sophie Scholl, Die Weisse Rose, Kurt Elser, Die Blechtrommel. Ik ben een groot fan van Salò van Pasolini, een film zo gruwelijk dat je hem nauwelijks kan zien. Maar Salò behandelt fascisme niet als entertainment, niet als te overwinnen obstakel voor de triomf van de menselijke geest. Een film als Schindler’s List gaat over winnen, niet over de Holocaust.

„Mijn doel was een film over de vierde, vijfde rij van daders: kleine, ordinaire, opportunistische moordenaars. Je ziet dat soort films heel weinig omdat kijkers een protagonist graag ten goede zien veranderen. Bij Der Hauptmann gaat het van kwaad tot erger. Dat shockeert.”

Hoe ziet u Willi Herold? Als jochie op een power trip?

„Dat. Hij speelde cowboys-en-indianen met echte kogels. Maar Herold is ook een jongleur die steeds de inzet verhoogt, die bluft met steeds extremer geweld. Ik hou nu vier appels in de lucht, gooi me nog één toe. En nog één, tot alles misloopt. Het nare is dat ik geloof dat iemand met zijn lef en creativiteit onder andere omstandigheden iets geweldig positiefs had verricht.”

Op de aftiteling van ‘Der Hauptmann’ rijden Herold en zijn kornuiten door het huidige Oost-Friesland en jagen passanten de stuipen op het lijf. Dat herinnert aan Hitler in de Duitse hitkomedie ‘Er Ist Wieder Da’ …

„Maar ik beoog iets anders. Geen waarschuwing van: o jee, de nazi’s zijn terug. Nee, wat doet u wanneer een truck met tot de tanden toe bewapende barbaren stopt en om uw papieren vraagt? Betwist u ze dat recht of trekt u braaf uw portemonnee? Ik schreef Der Hauptmann toen IS in Syrië en Irak dorpen binnenreed en zei: vanaf nu zijn wij hier rechter, jury en beul. Een verwegshow naar ons gevoel, maar ik besefte door Willi Herold dat het hier niet zo lang geleden gebeurde, en recenter nog in voormalig Joegoslavië. Wij wanen ons graag morele, dappere mensen, maar de geschiedenis toont aan dat we bij geweld bijna allemaal buigen of collaboreren. Helden zijn een heel kleine minderheid.”