Van Cuckoo’s Nest tot Amadeus : vrijheid ging Milos Forman voor alles

Milos Forman 1933-2018

Op de vlucht voor het communisme na de Russische inval in Praag werd filmmaker Milos Forman in Hollywood de aimabele chroniqueur van de Amerikaanse tegencultuur.

De door Jack Nicholson onsterfelijk gemaakte onverbeterlijke stokebrand Randle P. McMurphy kan zijn oren niet geloven. Ok, hij heeft zich dan misschien voorgedaan als geestesziek om aan zijn gevangenisstraf te ontsnappen. Maar al die andere patiënten van de psychiatrische inrichting waar hij in het Oregon van 1963 naartoe is gestuurd, en zich aan het terreurregime van hoofdzuster Ratched onderwerpen, die zitten daar dus min of meer vrijwillig? Ze zijn in zijn – en onze – ogen echt niet gekker dan de gemiddelde voorbijganger op straat.

Milos Forman in 2007 op het Marrakesh Film Festival waar hij voorzitter van de jury was. Foto AP/Abdeljalil Bounhar

Het is niet zo moeilijk te bedenken waarom de verfilming van Ken Keseys One Flew Over the Cuckoo’s Nest (1975) de meest invloedrijke film is uit het oeuvre van Milos Forman. Vrijdag overleed de regisseur na een kort ziekbed op 86-jarige leeftijd in een ziekenhuis bij zijn woonplaats Warren, Connecticut. Mensen die in opstand kwamen tegen het gezag, en niet alleen zomaar rebelleerden, maar ook de waanzin van starre autoriteit aan de kaak stelden, waren immers zijn hele loopbaan lang zijn helden. Zijn favoriete personages.

Zuster Ratched (Louise Fletcher) in ‘Cuckoo’s Nest’.

Het met Oscars overladen One Flew Over the Cuckoo’s Nest was voor hem niet zomaar een film, vertelde hij in 2013 kort voor het ontvangen van een Lifetime Achievement Award van de Director’s Guild of America. Het was voor hem het leven dat hij „van zijn geboorte in 1932 tot zijn vertrek in 1968 uit Tsjechoslowakije” aan den lijve had ervaren. „De communistische partij was mijn Zuster Ratched, die me vertelde wat ik mocht doen, wat ik mocht zeggen, en zelfs wie ik was.”

Zwarte humor

Toen de Russische tanks in augustus 1968 Praag binnenreden en een einde maakten aan die kortstondige opleving van creatieve en intellectuele vrijheid in zijn geboorteland, was Forman in Parijs om zijn eerste Amerikaanse film voor te bereiden. Hij werd ter plekke ontslagen bij de Praagse staatsfilmstudio en besloot in het Westen te blijven. Hij had toen al naam gemaakt als een van de meest toonaangevende filmmakers van de Tsjechische new wave, met films als Loves of a Blonde (1965), genomineerd voor een Oscar voor Beste Buitenlandse Film en de satire op het communistische regime The Fireman’s Ball (1967, verboden in eigen land en desondanks wederom genomineerd voor een Oscar).

‘Amadeus’ (1984) met Tom Hulce als Mozart.

Hij nam zijn zwarte gevoel voor humor, zijn losse op het neorealisme geïnspireerde stijl, en zijn voorliefde voor non-conformisten mee naar Hollywood. Maar alleen de Mozart-biopic over de componist als onaangepast genie Amadeus (1984) evenaarde met acht Oscars het succes van Cuckoo’s Nest.

Vrijheid

Toch is het nu ook tijd om zijn twee Amerikaanse satires in het licht van zijn eerdere werk te bekijken: The People vs. Larry Flint (1996), over de uitgever van pornomagazine Hustler die zich ontpopte als verdediger van de vrijheid van meningsuiting; en Man on the Moon (1999), een eerbetoon aan anti-komiek Andy Kaufman. Net als Flint ging bij Forman de vrijheid van expressie boven alles; en net als Kaufman was Forman uiteindelijk een verhalenverteller pur sang en een entertainer die liever de strijd aanging met de commerciële wetten van Hollywood dan met de benepenheid van ideologische gezagsdragers en machthebbers. Het maakt hem met zijn geflopte hippiefilm Hair (1979) in retrospectief tot chroniqueur van de Amerikaanse tegencultuur, net zoals hij dat in de jaren zestig in Tsjecho-Slowakije was.

‘The People vs. Larry Flynt’ (1996) met Woody Harrelson als Larry Flynt.

Zijn laatste film regisseerde hij in 2009, samen met zijn zoons Petr (co-regie) en Matej (art direction). A Walk Worthwhile was de verfilming van een populaire Tsjechische musical uit de jaren zestig, die hij destijds al eens voor televisie had bewerkt. Het was vooral ook een eerbetoon aan zijn oudere broer Pavel die om tijdens de Tweede Wereldoorlog uit handen van de nazi’s te blijven, een baantje als decorontwerper bij de operette had. In interviews heeft de altijd aimabele verteller Forman meermaals gememoreerd hoe hij daar, in die andere wereld van het theatrale zijn ware thuis vond.