Wie moet Alexander Pechtold opvolgen?

Politiek

Alom wordt verwacht dat Alexander Pechtold, partijleider van D66 sinds 2006, ergens tijdens deze regeerperiode vertrekt. Maar wie kan hem opvolgen?

Alexander Pechtold (D66) voorafgaand aan een overleg over de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen. Remko de Waal/ANP

Alexander Pechtold heeft „historische verdiensten” voor D66, zegt oud-minister Laurens Jan Brinkhorst. Hij bevindt zich zelfs „op het niveau” van de legendarische oud-leiders als Hans van Mierlo en Jan Terlouw. Toch gaat de partij de komende jaren wel „op weg naar nieuw leiderschap”, zegt Brinkhorst. „Ik vermoed dat dit zijn laatste Tweede Kamerverkiezingen geweest zijn. Al is die beslissing natuurlijk helemaal aan hemzelf.”

Het is de roze olifant in de kamer bij D66: de opvolging van Pechtold (52). Brinkhorst is de enige die hardop zegt wat vrijwel iedere D66’er in de wandelgangen beaamt: de partijleider zal niet nog een keer lijsttrekker worden. Ergens in de komende jaren zal Pechtold, partijleider sinds 2006, vertrekken. Misschien zelfs al eerder dan menigeen verwacht: een D66-ingewijde suggereert dit najaar.

Pechtold zelf wil naar buiten toe geen enkele ruimte geven voor twijfel. Hij heeft „alle ambitie om nog een paar verkiezingen te winnen. Ook een Tweede Kamerverkiezing.”

Ik vermoed dat dit zijn laatste Tweede Kamerverkiezingen geweest zijn

Laurens Jan Brinkhorst, oud-minister

Toch maakt hij de laatste maanden een minder scherpe indruk dan voorheen. In de Tweede Kamer moet hij zichtbaar wennen aan een rol als verdediger van de coalitie, in plaats van vrij en spitsvondig het kabinet te kunnen bekritiseren aan de interruptiemicrofoon.

Bij de gemeenteraadsverkiezingen in maart leed D66 voor het eerst in twaalf jaar een nederlaag. Een daverende dreun was het niet, de Democraten bleven qua grootte nog steeds de derde landelijke partij. Maar de partij raakte wel haar koppositie kwijt in de meeste grote steden. In de campagne was Pechtold niet in topvorm: bij tijden maakte hij een nerveuze en zoekende indruk. Zo kreeg hij veel kritiek op de manier waarop hij de strijd zocht met Forum voor Democratie, met name op zijn suggestie dat de partij van Thierry Baudet zijn kinderen zou lastig vallen op sociale media.

Lees ook: D66 verloor fors, het komt hard aan in grote steden als Amsterdam en Utrecht.

Wanneer hij precies vertrekt, weet niemand bij D66. Dat besluit moet Pechtold zelf nemen, klinkt het in de partij. Maar in kleine kring, zeggen vertrouwelingen, spreekt hij wel eens voorzichtig over het hoe en wanneer van een exit. De timing daarvan is ook afhankelijk van een nieuwe baan die zich aandient. Burgemeester? Eurocommissaris?

Maar áls hij gaat, en dat weerspreekt niemand bij D66, zal de opvolging een lastige kwestie worden. In de afgelopen jaren heeft zich geen serieuze kroonprins aangediend. Deels heeft dit te maken met de grote verdiensten van Pechtold: hij blies D66 hoogstpersoonlijk nieuw leven in nadat de partij bijna ten onder was gegaan aan interne ruzies en verkiezingsnederlagen. Deels is het ook een kwestie van karakter: Pechtold, vertellen D66’ers, is niet een politicus die een sterke tweede man of vrouw naast zich duldt. Zoals een ingewijde zegt: „Je gaat je concurrentie niet te vroeg organiseren.”

Prins Kees

Wie zou Pechtold kunnen opvolgen? Een naam die wel eens valt is die van Kees Verhoeven (41), de vice-fractievoorzitter. Hij behoort, samen met Sjoerd Sjoerdsma (36) en Steven van Weyenberg (45), tot de ‘Pechtold-boys’: jonge, mannelijke Kamerleden die opereren in de stijl van de leider: assertief, strategisch en soms een tikje pesterig. Maar ‘Prins Kees’, zoals hij soms gekscherend in de fractie genoemd wordt, maakt een moeilijke fase door: hij is het gezicht van de D66-draai over de inlichtingenwet.

Een andere potentiële kroonprins zou het nieuwe Kamerlid Jan Paternotte (34) zijn. Onder zijn leiding onttroonde D66 vier jaar geleden in Amsterdam de PvdA als grootste partij. Aan ambitie geen gebrek: zelf fantaseerde hij al eens grappend over „premier Paternotte”. Maar hij wordt ook gezien als een politicus die wel erg bezig is met beeldvorming en politieke handigheidjes – en dat levert hem weinig sympathie op. „Het zijn vooral de media die hem een grote toekomst toedichten”, zegt een betrokkene.

Bij het grote publiek is Pia Dijkstra bekend: zij verwierf faam met haar donorwet en bij de gemeenteraadsverkiezingen stond haar beeltenis prominent op de D66-bus. Intern geldt zij niet als kandidaat om Pechtold op te volgen.

Sommige ingewijden zien de opvolger sowieso niet uit de fractie komen. Daar zitten vooral veel „felle haantjes”. Die zijn goed in het Kamerwerk, „maar voor een politiek leider gelden andere kwalificaties: ervaring, rust en gezag.”

In het kabinet dan? Daar zijn twee D66-ministers vooralsnog het meest zichtbaar: Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken) en Sigrid Kaag (Hulp en Handel). De laatste oogst alom lof voor haar diplomatieke behendigheid, talenkennis en bijna a-politieke manier van optreden. Maar, zo vrezen D66’ers, dat a-politieke zou juist een zwakte kunnen zijn als de 56-jarige Kaag partijleider wordt. Ollongren (50) wordt gezien als „te technocratisch” voor het politiek leiderschap. En, net als Verhoeven, torst ze de inlichtingenwet en het intrekken van het raadgevend referendum met zich mee.

Opstomende Jetten

De meest genoemde naam als toekomstig leider is die van Rob Jetten (31). Hij zit pas een jaar in de Tweede Kamer maar mag het woord voeren over een aantal zware onderwerpen: klimaat, democratische vernieuwing en de gaswinning in Groningen. Jetten moest de voor D66 pijnlijke afschaffing van het raadgevend referendum verdedigen in de Kamer. Dat was geen makkelijk debat, maar hij kwam er probleemloos doorheen. Pechtold heeft serieuze plannen met Jetten: tijdens de kabinetsformatie wilde hij hem aanvankelijk staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat maken. Na een interne lobby ging die post uiteindelijk naar Stientje van Veldhoven, de nummer twee op de lijst.

Alleen: is Jetten er al klaar voor? Vermoedelijk komt het vertrek van Pechtold voor hem te vroeg. Een mogelijke oplossing is de aanstelling van een tussenpaus, een ervaren politicus die de leiding op zich neemt totdat Jetten zo ver is.

Er zijn óók D66’ers die met klem zeggen dat ze Pechtold de komende drie jaar niet zien vertrekken. Volgens hen wil hij, nu D66 na elf jaar eindelijk weer in het kabinet zit, Rutte III de komende jaren persoonlijk tot een succes maken.

En tegen de tijd dat de volgende Kamerverkiezingen in zicht komen, zo luidt het mantra van deze D66’ers, heeft zich hopelijk een geschikte opvolger aangediend. Al zal die volgens Pechtold zelf „nog even geduld” moeten hebben. „Ik heb het nog reuze naar mijn zin.”

Luister Haagse Zaken over drie politieke veteranen en hun eventuele troonopvolgers.

    • Thijs Niemantsverdriet
    • Barbara Rijlaarsdam