Opinie

    • Caroline de Gruyter

Waarom ze in Polen bloednerveus worden

De illustratie van de week stond in de Financial Times: een juten kaart van Europa die aan de oostkant wordt opgevreten door de motten. Ernaast stond een somber commentaar over „de verrotte rafelrand van Europa”, waarin werd vastgesteld dat de EU de principes over democratie en de rechtsstaat die ze zo trots propageert, bij haar eigen lidstaten niet weet af te dwingen. Kijk naar Hongarije, waar president Orbán de verkiezingen won na een campagne vol moslimhaat en antisemitische leuzen. Kijk naar Polen, waar de regeringspartij de rechterlijke macht ringeloort.

Toch is er reden voor optimisme. Iedereen focust op ons politieke onvermogen om Europese autocraten tot de orde te roepen. Maar er is een andere weg: de juridische. Er zijn net twee rechtszaken in Europa geweest met enorme relevantie voor de handhaving van de rechtsstaat in landen als Polen en Hongarije.

In maart weigerde een Ierse rechter een Pools verzoek om een Poolse drugshandelaar uit te leveren, omdat de Poolse rechtsstaat volgens haar „systematisch beschadigd” is. Dit „ondermijnt het wederzijdse vertrouwen” dat het fundament is onder het Europese arrestatiebevel. De Ierse vroeg het Europese Hof van Justitie in Luxemburg om zich hierover uit te spreken.

Poolse media begonnen direct een persoonlijke hetze tegen haar. Op juridische sites als Verfassungsblog en EU Law Analysis is een fascinerend debat ontbrand over deze zaak. Veel juristen verwachten dat het Hof in Luxemburg de argumentatie van de Ierse binnenkort steunt. Waarmee de weg vrijkomt om Polen op een later moment juridisch te tackelen.

De justitiële hervormingen in Polen gaan de hele EU aan

De EU is een community of law. EU-burgers kunnen met de Europese wet in de hand direct naar een nationale rechter. Europese wetten hoeven niet in nationale wetten te worden omgezet, want het systeem veronderstelt dat nationale rechtbanken altijd conform het EU-recht handelen. Nationale rechters raadplegen Luxemburg steeds vaker, omdat ze twijfelen aan de juistheid van nationale rechtssystemen. Het Europese systeem functioneert alleen als alle nationale onderdelen in goede staat zijn. Als er één hapert, wordt de EU ondermijnd. Polen betoogt dat zijn omstreden justitiehervormingen een nationale zaak zijn, waar de EU niets mee te maken heeft. Maar de vraag van de Ierse rechter bewijst dat die hervormingen ook Ierland raken.

Elders in Europa aarzelen rechters ook over uitleveringen. Rechtsonzekerheid dreigt voor burgers, bedrijven en investeerders, vanwege juridische onvoorspelbaarheid in Polen. Dit versterkt het Ierse argument dat één rotte appel de hele mand aantast. Dit maakt de Polen bloednerveus. Wilden ze daarom ineens met Timmermans onderhandelen, deze week? Hebben ze daarom gauw wat justitiehervormingen afgezwakt?

Het is de Poolse regering niet ontgaan dat er laatst een andere zaak was waarin het Luxemburgse Hof het belang van een goed functionerend Europees rechtssysteem verdedigde – met een zeldzaam, cruciaal beroep op artikel 19(1) van het Europees verdrag (over brede Europese juridische bescherming van de rechten van het individu). Die zaak ging over Portugese rechters wier salaris tijdens de eurocrisis was verlaagd. Zij betoogden dat hun onafhankelijkheid in het geding kwam.

In februari oordeelde Luxemburg dat dit niet zo was, omdat andere ambtenaren ook gekort waren (rechters waren geen ‘doelwit’) en omdat dit een tijdelijke maatregel was. Ofwel: permanente, specifieke maatregelen tegen rechters, zélfs over nationale issues als salarissen, kunnen de onafhankelijkheid van nationale rechters aantasten – en daarmee het goede functioneren van de Europese rechtspraak.

Autocraten, opgepast: kenners sporen nationale rechters en Timmermans aan om artikel 19(1) óók te gebruiken, om jurisprudentie op te bouwen. Het echte gevecht om de Europese rechtsstaat moet nog beginnen. Niets duidt erop dat dit bij voorbaat verloren is.

Caroline de Gruyter schrijft wekelijks over politiek en Europa.
    • Caroline de Gruyter