Overal staan nieuwe Winnies op

Zuid-Afrika

Zaterdag wordt Winnie Mandela begraven, icoon van de Zuid-Afrikaanse boosheid over het onrecht jegens zwarten.

Vrouwen van het ANC herdenken Winnie Mandela, die 2 april overleed. Foto GIANLUIGI GUERCIA/AFP photo

Nooit riep de dood van een Zuid-Afrikaans icoon zo veel emotie, haat en bewondering op als die van Winnie Madikizela-Mandela, die dit weekend in Johannesburg begraven wordt. Een leger van boze witte mannen wilde het op de dag van haar overlijden vooral hebben over de veertienjarige ANC-activist Stompie Seipei die in 1989 vermoord werd (Winnie Mandela kreeg twee jaar voorwaardelijk en een boete voor zijn ontvoering), over autobandmoorden en over ander leed in de townships tijdens de apartheid waarvoor ze Winnie verantwoordelijk houden.

Daartegenover kwam een ander leger te staan: van trotse zwarte vrouwen. Ze staken hun vuist in de lucht en hadden een doek om hun hoofd. Onder de spandoeken van #AllBlackwithDoek en #MamaWinnieMadikizelaMandela lieten ze zich door het hele land fotograferen, als een wonderbaarlijke vermenigvuldiging van Winnie. „Wat we zien is de wedergeboorte van Winnie als icoon en van de emotie die zij vertegenwoordigt: boosheid en verzet”, zegt schrijver Sisonke Msimang, die de troepen aanvoert met haar essays, aan de telefoon vanuit Australië, waar ze woont.

Volgens Msimang zijn Winnie en Nelson altijd als twee kanten van dezelfde munt gepresenteerd. Hij stond voor verzoening en de regenboognatie, zij voor de boosheid over het onrecht dat zwarte Zuid-Afrikanen eeuwen was aangedaan. „Hij heeft al die tijd in de gevangenis gebruikt om na te denken over de toekomst van Zuid-Afrika, terwijl zij moest leven met de rauwe werkelijkheid de apartheid. Haar boosheid moest vergeten worden. Zuid-Afrikanen is nooit gevraagd of ze wilden vergeven. Die verzoening is als een fait accompli aan hen gepresenteerd. Iedereen die daar anders over dacht, zoals Winnie, werd aan de kant geschoven.”

Lees ook dit portret van Winnie Mandela: Ondanks controverses de moeder van de natie

Regenboogimago

Maar de boosheid ging niet weg. Hij bleef smeulen, terwijl Zuid-Afrika aan de wereld zijn imago van de regenboog verkocht. Je zag het bij de protesten in de krottenwijken en de protestbeweging van studenten die in 2015 het onderwijs op campussen stillegde. De studenten eisten niet alleen dat standbeelden van notoire racisten als Cecil John Rhodes van hun sokkel werden gehaald, maar wilden ook een einde aan onderwijs dat enkel aandacht heeft voor Europese denkers.

Op die protesten werd de verzoeningsstrategie van Nelson Mandela voor het eerst als verraad aan zwarte Zuid-Afrikanen weggezet. Boosheid vond het daglicht.

„De architecten van onze democratie waren erg bang voor die boosheid. Maar 25 jaar later zijn er veel mensen die zich nog steeds buitengesloten voelen. Ze worden niet vertegenwoordigd. Winnie vertegenwoordigde hen”, zegt Msimang.

Wie is dan de nieuwe Winnie in Zuid-Afrika? Msimang lacht. Op de vele herdenkingen die deze week in Zuid-Afrika voor Winnie worden gehouden, claimt regeringspartij ANC haar, ook al werd ze jarenlang door de partij geïsoleerd.

25 jaar later zijn er veel mensen die zich nog steeds buitengesloten voelen. Winnie vertegenwoordigde hen.

Schrijver Sisonke Msimang

Winnies politieke erfgenaam is de linkse populist Julius Malema, wiens partij zich presenteert als de vertegenwoordiger van de vergeten boze Zuid-Afrikanen uit de townships. Maar voor Msimang zijn de ware Winnies de talloze zwarte vrouwen die na haar dood op de barricaden sprongen om haar nagedachtenis te verdedigen tegen het racisme en seksisme waar ze haar hele leven onder had geleden. Ze herinnerden eraan dat niet Winnie, maar een agent van het apartheidsregime Stompie Seipei vermoordde. Dat ze ondanks de vele ontberingen – martelingen door de apartheidspolitie, achttien maanden isoleercel en elf jaar verbanning naar het afgelegen Brandfort – nooit haar trots en eigenwaarde verloor.

Foto Siphiwe Sibeko/Reuters
Foto Marco Longari/AFP

„Een bataljon vrouwen en jonge Zuid-Afrikanen vocht terug. We hebben het werk ter hand genomen om recht te doen aan de geschiedenis. Niet omdat we ons druk maken over wat racisten denken, maar omdat we om onze eigen toekomst geven”, schreef Msimang in de Mail and Guardian.

Daarom zal de begrafenis van Winnie Mandela deze zaterdag opnieuw een belangrijk moment in de geschiedenis van Zuid-Afrika worden. Zuid-Afrikanen zijn meesters in begrafenissen. Bij die gelegenheden worden emoties verwoord die anders niet gehoord worden. Zo was het al tijdens de apartheid, waar iedere begrafenis van een politieke leider uitgroeide tot een politieke bijeenkomst. Zo was het bij de begrafenis van Nelson Mandela in 2013, toen de zittende president Zuma werd uitgejouwd door zijn eigen kiezers. En zo zal volgens Msimang de begrafenis van Winnie Mandela „de temperatuur in het land laten zien”.

    • Bram Vermeulen