Wie biedt nog tegenwicht aan Facebooks datahonger?

Analyse dataschandaal Uit de VS gaat de oplossing voor Facebooks datamacht niet komen, blijkt uit hoorzittingen in het Congres. Europa verandert in de digitale politieman van de wereld, maar de vraag is of dat gaat helpen.

Facebook-topman Mark Zuckerberg in gesprek met senator John Thune (midden) en senator Chuck Grassley (rechts). Zuckerberg is geoefend in berouw tonen. Foto Brendan Smialowski/AFP

Het had een grilling kunnen worden. Maar Mark Zuckerberg kwam niet eens lichtgeschroeid uit de hoorzittingen in het Amerikaanse Congres deze week. Eén senator moest van zijn zoontje de groeten doen aan Zuckerberg. Een ander moest uitgelegd krijgen dat Facebook geld verdient met advertenties. Weer een ander leek e-mail te verwarren met WhatsApp.

Gniffelen is verleidelijk. Maar hoe grappig is het? Uit de aanleiding voor de hoorzittingen, het schandaal waarbij het Britse bedrijf Cambridge Analytica data van 87 miljoen mensen misbruikte voor politieke campagnes, blijkt wat op het spel staat.

Terwijl Zuckerberg de parlementariërs de meest basale dingen moest uitleggen, bleven veel urgente vragen op de plank liggen. Bijvoorbeeld: hoe erg is het dat algoritmes die een groot deel van ons informatiedieet sturen bedrijfsgeheim zijn van Facebook - en dus volstrekt oncontroleerbaar? Hoe worden data van Facebookgebruikers gebruikt voor het ‘trainen’ van systemen met kunstmatige intelligentie? Hoe kunnen polarisering en nepnieuws worden bestreden? Leidt het verdienmodel van Facebook, dat drijft op het zo lang mogelijk vasthouden van aandacht en het verzamelen van privédata, niet onvermijdelijk tot dataschandalen?

Het zijn vragen die gaan over niets minder dan de integriteit van het democratische proces, en over technieken die het dagelijks leven van miljarden beïnvloeden.

Lees ook de serie ‘De Formule’, over hoe algoritmes ons dagelijks leven bepalen

Nog zo’n kwestie die bleef liggen: moet Facebook opgebroken worden om de datamacht te verkleinen, door bijvoorbeeld dochterbedrijven Instagram en WhatsApp verplicht af te splitsen? De senatoren stelden deze vraag niet, maar Zuckerberg bleek er in zijn uitgelekte notities wel op voorbereid. Zijn ingestudeerde antwoord in staccato: „Amerikaanse techbedrijven cruciaal voor VS. Opsplitsen is goed voor Chinese concurrentie.” Facebook ziet zichzelf dus als pion in de technologische wedloop tussen de VS en China. „Amerika gaat niets doen om zijn techindustrie in te perken”, twitterde technologiecriticus Evgeny Morozov. „Iedereen die denkt dat het anders zit, ontkent de geopolitieke realiteit.”

Twitter avatar evgenymorozov Evgeny Morozov For all the noise, Zuck’s notes contained a key point: America won’t do *anything* to tame its tech industry because of China. Anyone outside of the US to believe otherwise lives in denial of basic geopolitical realities. https://t.co/DKioiq9sDH
Lees ook het nieuwe opiniestuk van Morozov: Facebook-boycot lost niets op

Van de Amerikaanse politiek gaat het tegenwicht voor Facebooks macht niet komen, zo blijkt. Wat zijn dan nu de reële oplossingen voor het probleem dat één bedrijf, en in feite één 33-jarige man, over het lot van 2,2 miljard gebruikers beslist - zonder goede democratische controle?

Alternatieve sociale media

Stoppen met Facebook is de optie die het eenvoudigst klinkt. Maar het dilemma voor veel gebruikers is: wat dán? Facebook brengt veel waardevols, anders zouden er niet zoveel mensen op zitten. Als je van Facebook af gaat; waar moet je dan vakantiefoto’s, uitnodigingen, oproepen kwijt? Helemaal offline gaan is voor weinigen een optie.

Concurrenten WhatsApp en Instagram zijn eigendom van Facebook. Nieuwkomers koopt Facebook gewoon op, zoals vorige herfst nog het plots zeer populaire TBH. Google Plus dan? Of misschien Chinese alternatieven zoals WeChat? Maar is een sociaal netwerk van Google of eentje waarbij de Chinese staat meegluurt nou wél een geruststellend idee?

Twitter en LinkedIn zijn veel zakelijker van aard dan Facebook. Snapchat trekt tot op heden nagenoeg alleen gebruikers van onder de 25 jaar. Idealistischer, open source, initiatieven zoals Mastodon of Signal blijven piepklein. Alternatieve sociale media die met hulp van zogeheten blockchain-technologie techreuzen overbodig hopen te maken, zoals videonetwerk DTube of berichtensites Steemit en LBRY staan in de kinderschoenen en hebben slechts enkele honderdduizenden gebruikers.

Veelbelovender is Telegram, met 200 miljoen gebruikers. De app, opgericht door een Russische dissident, haalt de laatste maanden veel geld op en wil een privacy-vriendelijker alternatief voor WhatsApp opbouwen. Maar echt concurreren met een netwerkmonopolist als Facebook is extreem lastig. Zie maar eens al je vrienden tegelijk over te krijgen. In je eentje op Telegram is het niet lang leuk.

Wanneer is Facebook groot genoeg om op problemen te anticiperen in plaats van reageren?

Digitale politieman van de wereld

Europa is door de dominantie van bedrijven als Google, Facebook en Apple de afgelopen jaren praktisch een digitale kolonie geworden van de VS. Dat wreekt zich nu. Bij afwezigheid van eigen techbedrijven zet Europa nu vooral in op regulering. In mei wordt de strengere datarichtlijn GDPR van kracht, die burgers veel meer controle geeft over wat er met hun data gebeurt, en techbedrijven confronteert met enorme boetes als ze wat fout doen. Maar de gevolgen van de macht van Facebook reiken verder dan privacy. Ook Margrethe Vestager, eurocommissaris voor mededinging, roert zich de laatste maanden veel steviger in het debat als criticus van techbedrijven. Eerder dit jaar hield zij bijvoorbeeld expliciet de mogelijkheid open om techbedrijven op te splitsen. De Europese Commissie komt binnenkort met richtlijnen voor ethischer gebruik van kunstmatige intelligentie.

Europa verandert in de digitale politieman van de wereld, maar het is de vraag of dat snel genoeg gaat. En of Europese politici wél beschikken over de technische kennis om die rol slim te spelen. Ga je als getalenteerde ambitieuze IT’er die de wereld wil veranderen eerder werken bij Facebook of bij de EU?

Voorlopig nog een onderwerp dat taboe is: zijn de Chinezen achteraf niet toch slimmer geweest om hun markt af te schermen voor de Amerikaanse techbedrijven en in de tussentijd hun eigen reuzen op te bouwen? In de lidstaten is er opmerkelijk weinig politiek debat over dit soort moeilijke maar urgente vragen - die ook relevant zijn voor de Europese omgang met andere Amerikaanse techbedrijven als Amazon, Uber en Airbnb.

Volkswoede en moordpartijen

Deze week bleek dat Facebook te traag haatvideo’s heeft verwijderd die bijdroegen aan de volkswoede en moordpartijen op de Rohingya-bevolking in Myanmar. Ook daarvoor bood Zuckerberg excuses aan. Maar kan een bedrijf met 25.000 medewerkers, 40 miljard dollar omzet en de op zes na rijkste man van de wereld aan het roer, blijven volstaan met excuses achteraf als er letterlijk levens op het spel staan? Ook dat liet het Congres in het midden.

Lees ook: Mark Zuckerberg gaat nu alwéér sorry zeggen

Zolang Facebook zelf nog zo machtig en onaantastbaar is als nu, rust er ook een grote verantwoordelijkheid op het bedrijf zelf. Maar of het die neemt? Zuckerberg noemde tijdens de hoorzitting weer eens de studentenkamer waar hij Facebook verzon. Om de parlementariërs erop te wijzen dat hij de impact van Facebook ook nooit heeft zien aankomen, dat hij ook maar wat probeert en dat er dan natuurlijk wel eens wat mis gaat. Het spijt hem erg en hij belooft beterschap.

Zuckerberg is geoefend in berouw tonen. Hij heeft diverse maatregelen aangekondigd tegen datamisbruik en gaat laten onderzoeken wat het effect van Facebook op democratie is. Maar wanneer is Facebook groot genoeg om op problemen te gaan anticiperen in plaats van reageren?

    • Wouter van Noort