Latijns-Amerika zakt weg in een corruptiemoeras

Top in Peru

De latino’s beginnen genoeg te krijgen van de corruptie, die hun democratie uitholt. Op een top proberen leiders iets te doen aan de mentaliteit van ‘voor mijn vrienden alles, voor mijn vijanden de wet’.

El Cristo del Pacífico in Lima. Foto Rodrigo Abd/AP

Als de regeringsleiders van ruim dertig Amerikaanse landen deze vrijdag in Lima bijeenkomen voor hun driejaarlijkse regionale top, doen ze dat onder toeziend oog van El Cristo del Pacífico. Dit 37 meter hoge jezusbeeld aan de kust is geïnspireerd op de Christus van Corcovado, die aan de andere kant van het continent over Rio de Janeiro uitkijkt. De toenmalige Peruaanse president Alan García kreeg het in 2011 cadeau van het Braziliaanse bouwbedrijf Odebrecht.

Het maakt Lima – onbedoeld – tot een geschikt decor voor deze Achtste Top van de Amerika’s, die als officieel motto ‘Democratisch Bestuur tegen Corruptie’ heeft meegekregen. Odebrecht is spil in een zeer omvangrijk corruptieschandaal, dat in de hele regio toppolitici in opspraak brengt.

De Braziliaanse bouwers verwierven jarenlang opdrachten door campagnekassen te spekken en te strooien met steekpenningen – of met een jezusbeeld. Ze hadden daarbij geen duidelijke politieke voorkeur. In verkiezingsraces zetten ze hun geld soms op meerdere kandidaten, zodat ze altijd aan invloed zouden winnen.

In Peru kostte de Odebrecht-affaire de eerst zittende regeringsleider de kop. In maart besloot president Pedro Pablo Kuczynski een afzettingsprocedure niet af te wachten en af te treden. Een unicum: meestal houden in opspraak geraakte latinoleiders zo lang mogelijk vast aan hun macht. Op de top zullen dan ook meerdere regeringsleiders aanwezig zijn wie het Odebrecht-schandaal aankleeft.

Lees ook: Corruptie nekt Peruaanse president nu echt

‘Democratische diabetes’

De Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS) maakte corruptie tot hoofdthema van de top, omdat deze ook de democratie uitholt. „Lang deed ons werelddeel alsof alles goed ging, maar de kwalijke praktijken stapelden zich op”, stelde OAS-topman Luis Almagro donderdag in de Spaanse krant El País. „De corruptie werd zo wijdverbreid, zoals in de Odebrecht-zaak, dat het politiek systeem aangetast is.”

Uit de Latinobarómetro, een jaarlijkse peiling onder ruim 20.000 inwoners van 18 Latijns-Amerikaanse landen, blijkt dat de regio sinds een jaar of acht aan het somberen is geslagen. Het enthousiasme voor en de tevredenheid met de democratie kalft sinds 2010 gestaag af, evenals de waardering voor de regering. „De bevolkingen willen meer dan ze nu krijgen”, stellen de onderzoekers in hun rapport.

Deze onvrede kan deels voortkomen uit de lagere economische groei sinds de kredietcrisis (2008-’09) en de lagere groei van de Chinese economie (sinds 2014).

Maar de studie signaleert ook een bredere „ontgoocheling met de politiek”. Een kwart van de latino’s zegt het niet uit te maken of ze in een democratie of onder een autoritair regime moeten leven. Deze onverschilligheid kan leiden tot „democratische diabetes” , stellen de onderzoekers. „Een ziekte die aanvankelijk onopgemerkt blijft, maar langzaam aantast en een verworvenheid verloren laat gaan, zonder dat er een concrete remedie is om de rot tegen te gaan en het herstel te beginnen.”

Zorgen over corruptie

Ook over de aanpak van corruptie zijn de burgers in toenemende mate ontevreden, toont de Latinobarómetro. In steeds meer landen noemen burgers ‘corruptie’ als een nationaal probleem waarover ze zich druk maken. Dit komt deels omdat andere problemen, zoals ondervoeding of armoede, minder nijpend zijn geworden nu in de regio een middenklasse is opgestaan.

Volgens de onderzoekers zijn de toenemende zorgen over corruptie dan ook niet alleen slecht nieuws. „Het is het proces van democratische perfectionering, die de ruimte voor ondemocratische gebruiken kleiner maakt. Kwalijke praktijken worden aangepakt, waardoor de aandacht voor deze fenomenen toeneemt. Dit betekent echter niet dat ze meteen verdwijnen, maar er wordt wel een weg ingeslagen op weg naar beter beleid. Alleen zien we dat we nog aan het begin staan en burgers klagen dat het te langzaam gaat.”

Bovendien wordt niet alle corruptie even voortvarend aangepakt. De Peruaanse president Kuczynski bijvoorbeeld werd tot aftreden gedwongen door de oppositie, maar die oppositie liet zich zelf óók fêteren door Odebrecht. De wet wordt in Latijns-Amerika regelmatig misbruikt voor zogeheten lawfare. Nu staatsgrepen op het continent niet meer geaccepteerd zijn, worden politieke tegenstanders uitgeschakeld via het recht.

Lees meer over het Odebrecht-schandaal: Zuid-Amerika in de ban van corruptiezaak

Hierover mag bijvoorbeeld de linkse Braziliaanse ex-president Lula klagen. Hij zit sinds zaterdag in de cel voor corruptie en lijkt nu uitgeschakeld voor de verkiezingen, later dit jaar. Dit terwijl de zittende rechtse regering-Temer – die aan de macht kwam na een omstreden afzettingsprocedure tegen Lula’s partijgenoot Rousseff – de laatste jaren veel corrupter is gebleken.

Het doet denken aan de gevleugelde uitspraak van een verre voorganger van Kuczynski. Óscar Benavides, in de eerste helft van de 20ste eeuw president van Peru, zou ooit gezegd hebben: „Voor mijn vrienden alles. Voor mijn vijanden de wet.”

Correctie (13 april 2018): De achternaam van de Peruaanse oud-president Pedro Pablo Kuczynski werd in een eerdere versie van dit stuk ook geschreven als Kuczyncski en Kuzcynski.

    • Merijn de Waal