Het Radio Filharmonisch Orkest olv Jaap van Zweden.Foto Bram Petraeus

‘Die klappen mogen wel wat harder’

Jaap van Zweden repeteert Aan de vooravond van zijn chefschap van de New York Philharmonic is Jaap van Zweden deze week weer even in Nederland. Op het programma: twee ijzingwekkende griezeloperaatjes. Een kijkje bij zijn repetitie met het Radio Filharmonisch Orkest.

De Amsterdamse schwung is er nog, en ja: de meeste musici van het Radio Filharmonisch Orkest kent hij gewoon bij hun voornaam – zeker concertmeester Joris van Rijn. „Joris, jij ging hier wel heel virtuoos naar boven. Maar je speelt Bartók, die dol was op volksmuziek. Volksmuzikanten houden niet van de derde positie. Dus nooit Bartók virtuoos spelen. Houd het simpel. Tenminste, als u het ermee eens bent.”

Voor het Radio Filharmonisch Orkest is Jaap van Zweden nog steeds een vertrouwde verschijning: hier was hij chef-dirigent van 2005 tot 2011 – net de fase waarin hij met prestigieuze gastdirecties de internationale eredivisie betrad en als „de vuurbal uit Amsterdam” een tweede chefschap verwierf in Dallas.

Lees ook een interview met sterzangeres Nora Fischer van wie deze week een nieuw album verschijnt: Nora Fischer: ‘Luisteren mag. Het hoeft niet’

„Ik kom nog steeds graag in Hilversum”, zegt Van Zweden. „Dé troef van het RFO is zijn kameleontische karakter. Als omroeporkest heeft het de opdracht andere dingen te doen dan de reguliere orkesten. Dat gebeurt ook, het orkest speelt veel nieuwe muziek, maar het kan ook in Mahler en Bruckner op het hoogste niveau mee. Dat lijkt hier vanzelfsprekend. Maar ik kan vergelijken. En het is heel bijzonder.”

Jaap van Zweden. Foto Bram Petraeus

Op 20 september wordt Van Zweden geïnaugureerd als nieuwe chef van de New York Philharmonic – en dus als opvolger van legendes als Gustav Mahler, Leonard Bernstein en Arturo Toscanini. Vastberaden energie spat af van het portret op de affiches waarmee New York ‘Yahp’ welkom heet. Maar deze week is hij gewoon in Nederland voor een programma dat typerend is voor de avontuurlijke ZaterdagMatinee-serie in het Concertgebouw: Bartóks suspense-zwangere korte opera Blauwbaards Burcht is gekoppeld aan een opdrachtwerk aan componist Willem Jeths, die zijn eigen eenakter wijdde aan Edgar Allan Poe’s horrorverhaal The Tell-Tale Heart (1843).

„Een programma als dit zou ik ook heel goed in New York kunnen doen”, zegt Van Zweden in de pauze. „Thematisch programmeren heeft de toekomst, denk ik. Mensen willen graag bijzondere dingen meemaken. Dus dan kun je voor Bartók natuurlijk ook wel een pianoconcert van Mozart brengen, maar dit is toch veel spannender?”

Door lagere subsidie heeft NTR ZaterdagMatinee geen geld meer om nieuwe composities als 'The Tell Tale-Heart ' te laten maken.

Voor de double bill heeft het RFO zeven repetities in de planning staan. „Dat is het verschil met Amerika”, zegt Van Zweden. „Het instapniveau van het New York Philharmonic is bijzonder hoog, maar vervolgens moet alles in twee repetities onder elkaar staan en wordt elk programma vier keer gespeeld om genoeg inkomsten uit kaartverkoop te genereren. Hier mag alles wat rustiger, en kun je dus ook dieper graven. Uiteindelijk is interessant programmeren belangrijk, maar niet het allerbelangrijkste. Hoe er wordt gespeeld, dat is waar het om gaat.”

Jaap van Zweden met het Radio Filharmonisch Orkest. Foto Bram Petraeus

Voor de eerste doorloop is componist Jeths’ zelf aanwezig. „Luxe”, vindt Van Zweden. „Elke partituur roept vragen op, maar meestal moet je die toch echt zonder de componist zien op te lossen.” En dus maakt Van Zweden van Jeths aanwezigheid ook volop gebruik. Er klinkt veel omineus slagwerk: van kippenvelgekrijs in ‘tripelforte’ op scheidsrechterfluit, tot een luguber borrelende watergong, trommelvliesgeselend geram op een metalen spoorbiels en dof gehamer op een houten plaat.

Van Zweden: „Willem, is dit nou het moment waarop je schetst hoe in het verhaal van Poe die man…” (maakt kop eraf-gebaar).

Componist Willem Jeths: „Ja!” (spiegelt kop eraf-gebaar).

Van Zweden: „En door de vrouw met bed en al wordt begraven?”

Componist Jeths: „Ja!”

Van Zweden (nu opgetogen): „Het tweepersoonsbed?”

Jeths: „Eénpersoons.”

Van Zweden (tegen de slagwerker): „Nou, misschien was het een box spring. Hoe dan ook mogen die klappen wat harder.”

Lees ook een reportage over een masterclass die Jaap van Zweden vorig jaar in Gstaad gaf: ‘Jij dirigeert alsof je salami staat te hakken’