1932: het jaar dat Picasso in de ban was van zijn jonge maîtresse

Tentoonstelling Een overzicht van wat Picasso in 1932 heeft gemaakt is te zien in Londen, op de expositie Picasso 1932 – Love, fame and tragedy. Het was een overweldigend productief jaar voor de ook toen al wereldberoemde schilder.

Picasso voor zijn werk Femme nue, feuilles et buste (1932). Foto Rue La Bo�tie, 1933, Paris The Cecil Beaton Studio Archive at Sotheby's

Eén jaar Picasso is het onderwerp van Picasso 1932 - Love, Fame and Tragedy in Tate Modern. Schilderijen, beelden, etsen, tekeningen, foto’s – allemaal gemaakt tussen januari en december. Vijftig jaar oud is Pablo Picasso en hij leeft als een Franse burger uit de betere kringen: een vrouw, een zoon, een appartement op stand in Parijs, een maîtresse, een buitenverblijf in Normandië. De economische crisis die sinds 1929 woedt heeft hem niet geraakt. Zijn schilderij La Coiffure uit 1905 is geveild voor het recordbedrag van 56.000 franc. Zijn voortdurende stroom nieuw werk vindt genoeg afnemers om zich een luxe auto, een Hispano Suiza H6B, met chauffeur te kunnen veroorloven voor de ritjes tussen Parijs en Normandië.

Tegenwoordig zouden we 1932 een mid-career moment noemen. Picasso is al 37 jaar aan het werk – en hij zal nog 41 jaar doorgaan, tot zijn dood in 1973. 1932 is bijzonder voor hem omdat hij dat jaar zijn eerste overzichtsexpositie krijgt. Maar 1932 is vooral bijzonder door de geweldige kunst die hij maakt – vaak geïnspireerd op zijn jonge muze en maîtresse Marie-Thérèse Walter.

Op zondag 24 januari 1932 schildert Picasso haar schematisch met volle, ronde borsten in heldere kleuren op een groot doek. Haar vormen geeft hij vloeiend weer, als een porno-Barbamama. Marie-Thérèse Walter (22) heeft kort blond haar, een klassiek-Griekse neus, is atletisch gebouwd en houdt van kanoën en zwemmen. Diepgaande gesprekken heeft ze weinig met Picasso, schrijft ze later. Als ze bij elkaar zijn, overstelpt hij haar met liefkozingen. Hij houdt ervan om naar haar te kijken als ze een boek leest, slaapt of droomt. En als hij alleen is in zijn atelier op de etage boven het appartement waar hij met vrouw en kind woont, dan stelt hij zich haar graag voor in al die houdingen vol overgave. En zo verschijnt ze keer op keer op zijn schilderijen met haar frispaarse naakte lichaam, met altijd in de buurt van haar gezicht een lok blond haar en vaak ergens op het doek de groene bladeren van een gatenplant.

Femme nue, feuilles et buste (1932) van Picasso. Foto Succession Picasso/DACS/London, 2018

De Droom

Op de expositie in Tate is goed te zien hoeveel verschillende stijlen Picasso in 1932 hanteert. Geweldig zijn de meer dan tien zwierige naakten die hij in maart van Marie-Thérèse maakt. Dan zijn er de schilderijen met lichamen die bestaan uit losse, nauwelijks verbonden botvormen. Op andere geeft hij lichamen weer als gestolde, vlezige vormen en hij vindt ook nog tijd voor een reeks schattige, quasi-naïeve landschappen rond zijn Normandische kasteel.

Eind maart duiken er in zijn werk driehoekige naakten op, met grauwe kleuren en rechte lijnen en in april en mei schildert hij een reeks vrouwen met tentakels als van een octopus. In oktober werkt hij aan zwarte tekeningen en etsen van de kruisiging, geïnspireerd door het Altaar van Grünewald (1515) in Colmar. In diezelfde tijd maakt hij idyllische tekeningen van vrouwen en fluitspelers in simpele maar raak getroffen houdingen. In november is Marie-Thérèse terug in beeld, nu in tragische poses en sombere kleuren.

Picasso heeft wel eens gezegd dat zijn werk een soort dagboek is. Het is inderdaad verleidelijk om die nieuwe, kwetsbare verschijningen van Marie-Thérèse toe te schrijven aan de weken dat ze doodziek met spirochetose in het ziekenhuis ligt en haar blonde haar verliest. Bij het kanovaren op de Marne kreeg ze vervuild rivierwater binnen. In de laatste zalen van de expositie schildert hij haar als verdrinkende zwemster, soms tegelijk als de redder die zichzelf uit het water tilt. Marie-Thérèse herstelt na enkele maanden van haar ziekte. In 1935 krijgt ze hun dochter Maya. Daarna is de relatie voorbij, al houdt hij contact. Picasso’s vrouw Olga verliet hem meteen toen ze van de zwangerschap hoorde.

Op het schilderij De Droom dat Picasso op 24 januari in één middag maakt, lijkt ze vreedzaam, onbespied. Marie-Thérèse ligt te slapen in een rode stoel, haar hoofd omhoog, haar handen gevouwen in haar schoot. Dat ze aan elke hand vijf vingers en een duim heeft, het doet er niet toe. Dit is Picasso, die schildert zoals hij het ziet en hoe je volgens hem de werkelijkheid moet zien. Haar omhoog gerichte gezicht is in eerste instantie van de zijkant afgebeeld. Tegelijk zie je haar van voren, want Picasso laat boven het gezicht dreigend een stijve paarse penis hangen die samen met haar profiel een ovaal gelaat vormt. Het streepje waarmee hij het begin van de eikel aangeeft, is getekend als haar tweede, gesloten oog.

De Droom van Picasso. Beeld Succession Picasso/DACS, London 2018

Het is duizelingwekkend hoe Picasso een lichaam demonteert en met verf herschept tot hetzelfde lichaam maar dan totaal anders en toch herkenbaar. Alles wervelt en danst in een verstilde, kleurige schoonheid.

Bezeten van haar lichaam

Marie-Thérèse mag dan vredig dromen, de schilder heeft andere plannen. Zijn begeerte en verlangen naar seks, soms op een overheersende manier, is het hoofdthema van deze expositie. Het is ook liefde, liefde voor haar en haar vormen die zich in verf manifesteert.

De tentoonstelling toont Picasso’s geniale toets die van bijna elk schilderij een kijkavontuur maakt. Want neem nog iets meer tijd voor De Droom en zie hoe Marie-Thérèses prachtig ronde linkerborst opgolft uit een groen truitje, of hoe teder haar wijsvingers en middelvingers elkaar omstrengelen. Of hoe de ketting sierlijk van schouder tot schouder met haar lichaam meebuigt. Hoe het rood van haar lippen van mond tot penis loopt.

Picasso was bezeten van het lichaam van Marie-Thérèse Walter, die hij vier jaar eerder op de stoep van een warenhuis had ontmoet. Ergens op de expositie hangt een foto van haar in badpak op het strand van de Rivièra of Normandië – hij neemt haar altijd stiekem mee op zijn gezinsvakanties. Op de toppen van de vingers van haar rechterhand balanceert ze een bal op ooghoogte. Als een jonge Atlas, of een heilige met een wereldbol. Haar bewegingen moeten voor Picasso als een levend schilderij zijn geweest.

Picasso was bezeten van het lichaam van Marie-Thérèse Walter

Verborgen in de tentoonstelling zit een minitentoonstelling die verwijst naar een roemrijke gebeurtenis voor Picasso uit 1932: zijn eerste grote overzichtsexpositie. Tientallen van zijn dat jaar gemaakte schilderijen laat Picasso vanaf 15 juni 1932 zien in een grote galerie in Parijs, samen met honderd werken uit al zijn beroemde eerdere perioden. Hij heeft ze zelf geselecteerd en zelf bepaald hoe het komt te hangen – alle jaren en stijlen door en boven elkaar, want als vijftigjarige is Picasso doodsbang dat critici en kunsthistorici hem zullen vastpinnen en zullen schrijven ‘dat hij vroeger beter was’.

In het Kunsthaus in Zürich volgt van 11 september tot 13 november ook nog Picasso’s eerste grote overzichtstentoonstelling in een museum. En 1932 is bovendien het jaar waarin het eerste deel verschijnt van zijn Catalogue Raisonné (met alle werken uit de periode 1895-1906) die zal uitgroeien tot een 33-delig monster.

Verder is Picasso 1932– Love, Fame and Tragedy in grote lijnen een chronologische tentoonstelling. Dat is goed omdat je dan die creatieve explosies kunt volgen met dagelijks een nieuw meesterwerk. Maar belangrijker is dat de werken samen een portret vormen van een geniaal jaar in het leven van een geniaal kunstenaar.

De tentoonstelling Picasso 1932 – Love, Fame and Tragedy is t/m 9 september te zien in Tate Modern in Londen. Info: tate.org.uk
    • Dirk Limburg