Wenen wordt nerveus van frictie tussen oost en west

Oostenrijk

De oorlog bepaalt nu nog hoe de Oostenrijkse regering naar Rusland kijkt.

Monument aan de Schwarzenbergerplatz in Wenen voor het Rode Leger dat Oostenrijk bevrijdde van de nazi’s. Foto iStock

Waarom wees Oostenrijk na de Skripal-affaire geen Russische diplomaten uit? Waarom ontvangt het Alpenland in juni de Russische president Vladimir Poetin, elders persona non grata? Wie deze vragen wil beantwoorden, moet een ommetje maken door Wenen.

Eerst naar Schwarzenbergplatz, waar een monument staat voor het Sovjetleger dat de stad in 1945 van de nazi’s bevrijdde. Elk jaar wordt dit plechtig herdacht, met hooggeplaatsten uit beide landen. Dan even langs het majestueuze Imperial Hotel, waar Vladimir Poetin geregeld overnacht. Langs restaurant Plachutta, waar Poetin in het gastenboek staat bij ‘Friends of Tafelspitz’ (een typisch Oostenrijks gerecht). Dan de Graben, waar Russische zakenlui miljoenen neertellen voor een loft en cash afrekenen bij Chanel en Dior.

Ten slotte loop je naar een statig, wit gesausd gebouw aan de Pressgasse. Hier huist het 3d Man Museum, gewijd aan de legendarische film over het naoorlogse Wenen, dat in vier geallieerde zones was verdeeld – waarvan één Sovjet-zone, tien jaar lang. Het beste beeld krijg je al buiten: achter getraliede ramen hangen posters van een spion met hoed en regenjas, die zich door onverlichte Weense stegen spoedt. Dit is Wenen tijdens de Koude Oorlog. Dit is wat het volgens sommigen wéér kan worden: een nest spionnen uit Oost en West, van wie er soms een wordt omgelegd.

Rol van de FPÖ

Velen zeggen dat Oostenrijk zo mild is voor Rusland omdat de extreemrechtse partij FPÖ nu in de regering zit. De FPÖ, die vroeger anti-Russisch was (omdat de Sovjets Hitler hielpen verslaan), heeft nauwe banden met de partij van Poetin. Eind 2016 tekende de partijtop in Moskou een vriendschapsverdrag. FPÖ-ministers op Defensie en Binnenlandse Zaken controleren nu de politie- en veiligheidsdiensten. De minister van Buitenlandse Zaken is partijloos maar wordt aangestuurd door de FPÖ. Europese geheime diensten sturen minder vertrouwelijke informatie naar Wenen – nu de spanning tussen Oost en West oploopt, en Wenen met al haar internationale organisaties weer volloopt met diplo-spionnen van beide kanten, vrezen zij dat de FPÖ informatie naar Moskou lekt.

Ook de conservatieve kanselier Sebastian Kurz en zijn partijgenoten willen Rusland niet schofferen. Dit komt voort uit de naoorlogse Oostenrijkse obsessie met neutraliteit. In 1956 trok het Rode Leger zich terug uit Oostenrijk – uitzonderlijk, want in Oost-Duitsland en andere landen bleef het. Die terugtrekking gebeurde op één voorwaarde: Oostenrijk moest neutraal blijven. West-Duitsland zat bij de NAVO. Italië ook. Daartussen lagen Zwitserland en Oostenrijk. Zwitserland was neutraal. De Oostenrijkers moesten ook neutraal blijven, om deze NAVO-lijn te ‘breken’. Na de ravage van twee wereldoorlogen en een bloedige burgeroorlog in de jaren dertig, kostte het de Oostenrijkers weinig moeite om deze prijs te betalen.

Pas ná de val van de Muur werd Oostenrijk EU-lid, met toestemming van president Gorbatsjov. De NAVO blijft taboe. Een Oostenrijks gezegde luidt: je trapt de Russische beer niet op zijn staart.

Neutraliteit

Als oost en west in harmonie zijn, floreert Oostenrijk. Na 1989 maakten Oostenrijkers westerse bedrijven en politici wegwijs in Oost-Europa; voor oosterlingen openden ze de poort tot de EU. Maar als er frictie is, zoals nu, worden Oostenrijkers nerveus. Dan spreken ze over ‘dialoog’ en hameren ze op neutraliteit. Ierland, Zweden en Finland zijn ook neutraal, maar zetten wel diplomaten uit na de Skripal-affaire. Dit toont hoezeer de Oostenrijkse neutraliteit vastzit op Rusland.

Een Oostenrijker trapt de Russische beer niet op zijn staart

Oostenrijk en Rusland zijn ook economisch verknoopt. Tussen 1945 en 1956 kweekten de Sovjets allerlei zakelijke belangen in ‘hun’ zone. Oostenrijk koestert die. In februari reisde de kersverse kanselier met ministers en zakenlui naar Moskou. De grootste buitenlandse banken in Rusland zijn Oostenrijks. Maandag, toen nieuwe Amerikaanse sancties de Russische beurs een tik gaven, werden ook Oostenrijkse giganten als Raiffeisen, ÖMV (energie) en Strabag (bouw) flink geraakt. In Baumgarten, aan de Slowaakse grens, ligt een groot gasoverslagbedrijf. Sinds 1968 stuurt Rusland gas voor West-Europa hierheen. Om 50 jaar innige samenwerking te vieren, komt Poetin in juni naar Wenen.

In 2014 was hij hier ook, vlak na de Krim-annexatie. Veel EU-landen waren ontstemd dat Wenen de rode loper voor hem uitrolde. Wederom kan Poetin, vlak voor het Oostenrijkse voorzitterschap van de EU (op 1 juli), dit bezoek aangrijpen om te tonen dat Europa verdeeld en besluiteloos is. Wederom zal dit de Oostenrijkers, die steenrijk zijn geworden na de uitbreidingen van de EU, in een lastig parket brengen. Maar voor Wenen hoort dit erbij, als je per se een ‘brug’ wilt zijn tussen oost en west.