NRC checkt: ‘Enorme scheur bewijst dat Afrika in tweeën splijt’

Dat schreef journalist Laura Geggel zaterdag in The Washington Post.

Foto REUTERS

De aanleiding

Een bericht in de Keniaanse krant Daily Nation van dinsdag 20 maart werd overgenomen door media wereldwijd: daags tevoren was er in het zuiden van Kenia, tussen de plaatsen Maai Mahiu en Narok, een kilometerslange scheur in de ondergrond ontstaan. De scheur is vijftien meter diep en tot wel twintig meter breed. Het gevolg van tektoniek, schreven onder meer de Daily Nation en The Washington Post: het gebied bevindt zich in de Rift Valley, waar twee aardplaten langzaam uit elkaar drijven.

Waar is het op gebaseerd?

Onze aarde bestaat uit tientallen aardplaten, die uit elkaar, langs elkaar of over elkaar heen kunnen schuiven. In de Rift Valley is dat eerste het geval: in het noorden van Kenia bewegen de platen met een snelheid van enkele centimeters per jaar van elkaar af. Daar wordt het continent uit elkaar getrokken, wat op termijn leidt tot het ontstaan van nieuwe oceanische korst. En zo zal op den duur het meest oostelijke gedeelte van het continent (het gebied dat ook wel de Hoorn van Afrika wordt genoemd, bestaande uit Kenia, Ethiopië en Somalië) zich afsplitsen van de rest, zoals meer dan 120 miljoen jaar bijvoorbeeld ook met Madagascar is gebeurd.

En, klopt het?

Nee, zeggen diverse geologen. Zo schreef de Engelse seismoloog Stephen Hicks in The Guardian dat de scheur veel te kronkelig is om een breuklijn te zijn. In dat geval zou de kloof rechter hebben geoogd, en ook niet worden onderbroken door enkele ‘landbruggen’, zoals nu wel het geval is. Bernd Andeweg, geoloog bij de Vrije Universiteit Amsterdam. „Deze scheur is niet het gevolg van tektoniek, maar van erosie door regen. Als aardplaten schuiven, dan gaat dat gepaard met aardbevingen, maar nu was er geen seismische activiteit in het gebied. Sterker nog: de leidingen die zijn komen bloot te liggen in de kloof, zijn nog gewoon intact. Bij een aardbeving zou dat nooit het geval zijn. Daar bewegen de stukken aardkorst aan weerszijden van de scheur te veel voor.”

Echte aardbevingsscheuren zijn ook veel minder spectaculair dan dit exemplaar, zegt Andeweg. „Deze gapende kloof voldoet helemaal aan het beeld dat we hebben uit rampenfilms: opeens splijt de aarde open. In werkelijkheid gaat het geleidelijker.” De Rift Valley bestaat uit een heel systeem van breuken, die aan het oppervlak niet of nauwelijks zichtbaar zijn. Hooguit zie je kleine oneffenheden in het reliëf, doordat er bodemverschuivingen langs de breuklijnen plaatsvinden. „In Nederland hebben we de Peelrandbreuk. Die manifesteert zich ook niet als kloof in het landschap.”

Hoe ontstond de scheur dan wél? Andeweg: „De grond ter plekke bestaat deels uit vulkanische as: materiaal dat makkelijk wegspoelt. Het heeft in Kenia de laatste tijd flink geregend, en daardoor kan een soort ondergrondse rivier zijn ontstaan die voor ineenstorting van de grond heeft gezorgd.” In theorie kan er onder de net ontstane kloof wel een breuklijn in de bodem zitten, aldus Andeweg. „Daarvoor ken ik de geologie van het gebied niet goed genoeg. Maar zelfs in dat geval is deze specifieke scheur níét het bewijs dat Afrika in tweeën splijt. Dat bewijs zit veel dieper in de aardkorst.” En zo’n vaart loopt het nog niet met dat uiteen splijten. Andeweg: „Wanneer die splitsing precies gaat plaatsvinden, weten we nog niet, maar daar zullen naar verwachting nog tientallen miljoenen jaren overheen gaan. Hoe Afrika er precies uit zal zien na de splitsing is trouwens nog onduidelijk. Zowel ten westen als ten oosten van het Victoriameer loopt een breuklijn. „Het meer bevindt zich nog in een tektonische identiteitscrisis: bij Afrika blijven of meegaan met de Hoorn? De tijd zal het leren, maar wij zullen het niet meer meemaken.”

Conclusie

Over tientallen miljoenen jaren zal de Hoorn van Afrika zich inderdaad afsplitsen van de rest van het continent. Maar de bewuste scheur ontstond door hevige regenval, niet door tektoniek, en daarom beoordelen we de bewering ‘enorme scheur bewijst dat Afrika langzaam maar zeker in tweeën splijt’ als onwaar.

    • Gemma Venhuizen