Theatermaker en acteur Saman Amini

‘Mijn moeder is heilig voor me’

muziektheater In zijn voorstelling ‘Samenloop van Omstandigheden’ bezingt de uit Iran gevluchte Saman Amini het geluk en de pijn van de migrant. „Ondanks alles is Nederland een topland.”

Onze kant van het hek. De goede kant van het hek. Zo noemt theatermaker en acteur Saman Amini Europa in zijn voorstelling Samenloop van Omstandigheden over het wonderlijke geluk om aan de goede kant van het hek terecht te zijn gekomen.

Het liedjesprogramma van een half uur van dezelfde naam, dat hij maakte voor de Parade in 2016, werkte hij uit tot een theatershow. De bijtende liedjes zijn gebleven, zoals Longen vol, over bootvluchtelingen die omkomen op zee, en Dunne lijn, met de regels ‘Nergens is thuis. Vrijheid heeft een motherfucking prijs’.

Het geluksgevoel leeft sterk bij Amini, die op elfjarige leeftijd met moeder en zusjes vluchtte uit Iran. Na zes jaar op azc’s te hebben moeten wonen, mocht het gezin blijven. Amini doorliep de toneelschool in Maastricht, was één van de gevierde makers/ schrijvers van Nobody Home, de toneelhit over vluchtelingen, en is inmiddels verbonden aan het Nationale Theater, waar hij dit seizoen indrukwekkende rollen speelde in The Nation.

Bij een doorloop in het Rotterdamse Theater Zuidplein is te zien hoe Amini zijn verhaal vertelt: solo, met behulp van animaties op het achterdoek en een vrijuit spelende band. Na afloop legt hij uit wat hij wil met Samenloop van Omstandigheden. „Ik maak deze voorstelling om te laten zien dat wij op een plek zijn waar wij kunnen dromen. Veel mensen aan onze kant van het hek nemen voor lief dat ze hier leven. Ze realiseren zich niet dat ze geluk hebben. Als je het nieuws volgt, zou je kunnen denken dat we in een hel leven. Ik wil overbrengen dat we ondanks alles in een topland leven.” Bij ‘top’ slaat hij uit enthousiasme met zijn vlakke hand op tafel.

Het is een optimistische, positieve boodschap die de 28-jarige Amini wil delen: „Dit is een land waar zoveel mogelijk is. Waar we zoveel mooie dingen kunnen doen en waar zoveel goede dingen gebeuren. Dat is essentieel. Het is makkelijk om dat te vergeten. Ik neem het ook niemand kwalijk dat ze het vergeten. Maar ik loop met een dubbel bewustzijn rond. Omdat ik heb ervaren hoe het leven aan de andere kant van het hek is.” In Iran, bedoelt hij, en eigenlijk ook in de azc’s, toen het gezin wegens gebrek aan goede papieren de kans liep teruggestuurd te worden.

Vader van het land

Niet dat hij geen kritiek heeft of niet een waarschuwing wil doen uitgaan. „In Nederland, in het Westen, ontwaar ik een groot gebrek aan gevoel voor moraal. Politici zouden een voorbeeldfunctie moeten hebben. Ik zie de minister-president als een soort vader van het land. En als vader moet je iedereen evenveel aandacht geven en ieders pijn even serieus nemen. Je kan niet over een minderheid heen pissen omdat de meerderheid dat wil en je zo aan de macht blijft.”

Hij weidt uit over de problemen met jongeren uit minderheidsgroepen. Volgens Amini wordt er alleen gedaan aan ‘oppervlaktebestrijding’ gedaan. „Waarom onderzoeken we niet de dieper liggende oorzaken? De vraag is: waarom hangen die jongens überhaupt op straat? Waarom geloven ze niet in zichzelf?”

Hij vertelt hoe hij zelf als lastige tiener tot de orde werd geroepen door een jongerenbegeleider. „Ik had iets kapot gegooid. Ik was gewend dat ik dan met de platte hand kreeg. Maar deze meneer ontregelde mij totaal. Hij vroeg wat er was gebeurd, waarom ik het had gedaan. Dat dwong me te praten over mijn gevoelens. Ik had iets kapot gegooid omdat het thuis niet goed ging en er zoveel problemen waren. Ik brak. Dat deed hij simpelweg door me in de ogen te kijken en te vragen hoe het met me ging. Het is mijn verhaal, een situatie op microniveau, maar veel jongeren zouden daar bij gebaat zijn.”

Amini is ook kritisch op hoe vaders en moeders hun kinderen opvoeden. Dat is ook het verhaal van zijn voorstelling: zijn afwezige vader, zijn moeder die alles oploste. In Samenloop van Omstandigheden laat hij zien hoe zijn vader een afwezige vader werd. „Een gebrekkige opvoeding kan een bron van ellende zijn. Wat als je thuis niet wordt gezien, als je vader niet naar je voetbalwedstrijd komt? Weet je hoeveel jongens er zijn die dat hebben? De meeste Nederlandse vaders komen altijd.” Hij vertelt hoe een Marokkaanse vriend met een ongeïnteresseerde vader zijn vaderfiguur op straat zocht bij oudere jongens en zo in de criminaliteit terecht kwam. „De eerste keer dat hij huilend thuis was gekomen omdat iemand hem had geslagen, had zijn vader hem hard met de platte hand gegeven. Dan weet een kind: er is geen ruimte voor mijn pijn hier thuis. Voordat iemand een dief wordt, is er vaak al heel wat mis gegaan.”

Amini liet niet over zich heen lopen. „Als kind in Iran was ik al rebels. Cultuur en traditie zeggen mij niks. Ik praatte bijvoorbeeld terug tegen mijn opa als die wat zei. Dat was absoluut not done. Geen idee hoe dat komt. Het zit nog steeds in mijn karakter.”

Hij lijkt vooral op zijn moeder, zegt hij, maar heeft ook wel iets van zijn vader. „Stemmetjes doen, zingen, gek doen, vrij door het leven lopen: dat heb ik van mijn moeder. Dat serieuze, zakelijke, het geloven in de kracht van woorden: dat komt van mijn vader. In de voorstelling dramatiseer ik de slechte relatie met mijn vader. Zo was het natuurlijk niet altijd.”

Zijn moeder is heilig voor hem, zegt hij in Samenloop van Omstandigheden. Waarom staat zij op een voetstuk? Amini lacht: „Als je mijn moeder zou kennen dan weet je dat je niet anders kan. Een cruciale zin uit de voorstelling luidt: ‘We hadden weinig, maar ik had een moeder die alle leegtes wist te vullen door haar aanwezigheid.’ Dat gaat over alle kleine lieve dingen die ze deed en over haar ultieme, onvoorwaardelijke liefde.”

De jaren op een azc tellen voor twee, zegt Amini. Die tijd heeft haar zwaar op de proef gesteld. „Het heeft lang geduurd voor mijn moeder daarvan was hersteld. Als ik nu naar haar kijk, denk ik: ik gun jou zoveel meer. Ze offerde zich op om voor ons te zorgen. Als ik er te lang over praat dan moet ik huilen. Van geluk. Ze is een krijger.”

Boos om alles

De kleine Saman was geen makkelijke jongen. „Ik was druk. Een moeilijk, boos kind. Dat had te maken met de omstandigheden: geen vaderfiguur hebben, de taal niet spreken, gekleineerd worden op de voetbalclub, onmacht voelen, niet willen huilen. Ik was boos om alles, op alles. Waarom ik? Waarom dit? Wanneer komt nou ons geluk? Op een azc ben je triple fucked. En toen ik uit het detentiecentrum kwam was ik nog bozer.”

Zeven weken zat hij als zestienjarige met zijn moeder en zusjes in een detentiecentrum. „Dat was verschrikkelijk. Het dieptepunt van mijn leven. Detentiecentrum is een eufemisme voor gevangenis. Ik overdrijf niet als ik zeg dat het een cel is. Van anderhalf bij drieënhalf. Zware deuren met luikjes. ’s Nachts was er controle, of je geen zelfmoord pleegde. Of ik er overheen ben? Tuurlijk. Maar dit brengt me weer terug bij dat gebrek aan moraal. We zijn een van de rijkste landen ter wereld. Hoeveel profijt heeft Shell niet gehad van het Midden-Oosten? En als er dan mensen uit het Midden-Oosten hier komen, zet je de kinderen in de gevangenis? Dat zegt veel over wat er mis is in onze maatschappij.”

Hij is niet boos meer, zegt hij. Maar als Rita Verdonk, toentertijd als VVD-minister verantwoordelijk voor het beleid ten aanzien van vluchtelingen in de zaal zou zitten, zou hij niet optreden.

Uiterlijk voldoet Amini met zijn baard aan het beeld van de moslimmigrant. „Alle vooroordelen die moslimjongeren treffen, heb ik ook over me heen gekregen. Maar ik weiger me anders te kleden.” Hij is overigens niet religieus. Zijn vader is christelijk en zijn moeder is „een mix, van eigen dingen en een soort van geloof in een god, ietsisme”. Voor Amini is er geen heilig boek waar hij zijn moraal uit haalt. „Ik ben spiritueel. Bernie Sanders-spiritueel. Die verwoordde mooi zijn gevoel voor gemeenschap, voor samen leven: ‘When you hurt I hurt. And when I hurt you hurt.’ Zijn filosofie is dat het makkelijk is om je af te keren van mensen die hulp nodig hebben, maar dat we het samen moeten doen. Daar geloof ik ook in.”

Saman Amini: ‘Samenloop van omstandigheden.’ Tournee t/m 4 juni. Van 15 t/m 24/6 op Oerol. Op 13/4 verschijnt een EP met liedjes op Spotify. Inl: hnt.nl