Keniaan die het beter krijgt, wil Nivea en Pampers

Carien Westerveld

Moderniteit en tribale traditie gaan samen in Kenia. „Geld staat centraal in het leven van de middenklassers.”

De Keniaanse drang om te consumeren komt voort uit de hang naar status. Foto Trevor Snapp/Bloomberg

Een crème voor een soepele huid, een verkoelende spray voor stinkende oksels en een breedbeeldtelevisie om naar een soap te kijken. Stralend van geluk. De advertenties langs de wegen in Nairobi tonen de wonderbaarlijke wereld van het consumptiegenot dat sinds enkele jaren een groeiende middenklasse in haar greep heeft.

„Middenklassers willen Nivea kunnen kopen, of Pampers. Ze zijn er trots op dat ze zich dit nu kunnen veroorloven”, zegt Carien Westerveld (1979), die vanaf 2010 een paar jaar in Nairobi woonde. In die periode schreef ze haar boek De Afrikaanse droom (2017). Ze laat daarin de twintigers en dertigers uit die middenklasse vertellen over liefde, geld, politiek en toekomst, hoe zij schipperen tussen traditie en moderniteit. „Ik wilde de menselijke verhalen achter deze ontwikkeling beschrijven”, vertelt ze tijdens een bezoek aan Nairobi. Nooit eerder maakte Afrika zo’n snelle verandering in gewoontes en moraal mee als sinds de eeuwwisseling. In 2011 becijferde de Afrikaanse Ontwikkelingsbank dat Afrika 350 miljoen middenklassers telt. Dat leidde tot een doorbraak in het denken over Afrika. Van teleurstelling naar hoop, van armoede naar kansen.

Is het aantal middenklassers in Afrika werkelijk zo hoog?

„De ADB kijkt naar mensen die tussen de twee en twintig dollar per dag kunnen uitgeven. De schatting van de bank is veel te hoog. De opkomende middenklassers worden gekenmerkt door meer bestaanszekerheid, meer bezit, een hogere opleiding, ze hebben vaak een baan of een eigen bedrijfje. Mensen die slechts twee dollar per dag verdienen leven net boven de armoedegrens, daar is natuurlijk nog weinig zekerheid. Voor dit boek ben ik gaan kijken naar de hogere middenklasse. Die groep is veel kleiner”.

Nooit eerder maakte Afrika zo’n snelle verandering in gewoontes en moraal mee als na de eeuwwisseling

Het verschil tussen toen en nu is enorm. De meeste Kenianen wisten zich geborgen in hun stam, clan en gezin. In de stad is dat heel anders, daar worden ze anonieme individuen en ontlenen ze hun identiteit aan hun eigen inspanningen. Daar komt, wat Westerveld noemt, hun aspirational levensstijl uit voort.

„Geld staat ongelofelijk centraal in hun leven. Bij mijn onderzoek kwam ik er achter dat alles draait om dat verlangen naar een upgrade, het beter krijgen. Zelfs als je kijkt naar relaties, hoe kies je een partner, dan vertelden alle vrouwen: financiële zekerheid. In haar ogen moet hij dezelfde ambitie hebben, hij moet ook in de betere wijk willen wonen en hun kinderen moeten naar een goede school. Mannen willen dat ook maar kijken meer naar zichzelf, want zij zijn degenen die dat moet waarmaken. De vrouwen, ook al zijn ze aan het emanciperen, kijken nog steeds heel erg naar de financiële status van hun aanstaande echtgenoot”.

Dus die traditie blijft bestaan?

„Ja, ook onder vrouwen met een goede baan. Een goed opgeleide vrouw vertelde me: ‘Ik ben honderd procent feminist en mijn man moet voor het huishouden betalen’. Ik vond het verwarrend, ik vond dat tegenstrijdig. Mensen veranderen en vooral vrouwen hebben in de afgelopen decennia kansen gekregen en zijn op een andere manier gaan denken”.

Wat gebeurt er met een middenklasser die zich uit de modder heeft opgetrokken?

„De druk van de traditie blijft bestaan, vooral voor alleenstaande vrouwen. Deze moderne vrouwen krijgen opeens bezoek van een tante die zegt dat ze nu toch echt moet trouwen. En dat gaat veel verder dan een zeurende tante. Haar jongere zusjes kunnen volgens de traditie niet trouwen als zij niet eerst is getrouwd. Dat geeft heel veel stress, ook voor vrouwen die financieel heel goed voor zichzelf kunnen zorgen. Ze trouwen dan toch maar en misschien gaan ze wel voor mannen die niet zo prettig zijn in de omgang, door drank en geweld. Ze trouwen omdat er traditionele druk op hen staat, die speelt nog steeds een rol in dat moderne leven. Daarom breken sommige middenklassers soms radicaal met hun familie”.

Kenia telt veel armen en mensen willen laten zien dat ze niet arm zijn.

Waar komt de drang om te consumeren, tot het opwaarderen van de levensstijl vandaan?

„Dat hoort bij de hang naar status. Kenia telt veel armen en mensen willen laten zien dat ze niet arm zijn. Ze kijken om zich heen. Mijn vriendin heeft nu ook zo’n dure pruik, dus ik wil er ook een”.

Het gaat allemaal om aanzien?

„Ik vond dat vooral in de kerk Mavuno, een moderne born again kerk. Mavuno is een kerk van jonge middenklassers. Dure auto’s op het parkeerterrein. Zo trekken mensen zich aan elkaar op. In West-Europa ging modernisering en individualisering samen met ontkerkelijking. Dat zie je hier helemaal niet”.

„Iedere week komen de kerkleden bijeen om het cursusboek door te nemen, hoe ze hun christelijke wortels moeten terugvinden. Ik volgde die cursus en in het begin had ik nog het idee dat het wel om iets spiritueels ging, maar gaandeweg kwam ik er steeds meer achter dat het ook weer te maken heeft met die upgrade. Het gemeenschappelijke dat is verdwenen in de stad, dat gemis, vinden mensen nu bij kerken.”

Verandert het politieke systeem door de inbreng van middenklassers? Er wordt wel eens gezegd dat de middenklasse de drager is van democratie en van de rechtsstaat.

„Verkiezingen laten zien hoe fragiel de democratie is in Kenia en wat het effect is van een politiek die is ingericht langs lijnen van stam, en niet is gebaseerd op ideeën en een programma dat verder gaat dan de eigen etnische groep. Middenklassers die een jaar geleden nog zeiden absoluut niet tribaal te zijn en vooral geïnteresseerd te zijn in het verbeteren van hun eigen leven. Nu zitten ze steeds meer in hun tribale groef. Ze voelen zich door de verkiezingsonrust bedreigd in hun economische zekerheid. Ook de gematigde middenklassers scharen zich steeds meer achter hun tribale leiders. Dat is een gevaarlijke ontwikkeling.”