Arjen Lubach, de satiricus die ook opinieleider en activist werd

Bye bye Facebook Vanavond is het Bye Bye Facebook-evenement van Arjen Lubach. Een oproep om Facebook te boycotten zou uit de mond van een ander potsierlijk klinken, maar niet als activist Lubach het zegt.

Arjen Lubach in 2016. Foto Merlijn Doomernik

Een Nederlandse oproep om Facebook te boycotten (9,7 miljoen actieve Nederlandse gebruikers) zou uit ieder anders mond potsierlijk klinken. Maar als tv-presentator Arjen Lubach het zegt, lijkt het ineens een serieuze optie. Omdat Lubach in het verleden heeft bewezen invloed te hebben, en deze bewust aan te kunnen wenden.

Sterker nog, het feit dat de Tweede Kamer op dit moment toch weer schroeft aan de omstreden inlichtingenwet Wiv, is ook goeddeels aan Lubach te danken. Toen Zondag met Lubach in oktober de tv-kijkers opriep om een referendumaanvraag hierover te steunen, schoot het aantal handtekeningen van 120.000 naar 400.000 – ruim boven het benodigde aantal.

Lees ook de tv-recensie door Arjen Fortuin: Lubach begint boycot van Facebook

Lubach is in de eerste plaats een komiek, maar hij gebruikt zijn satirische tv-programma op NPO 3 (1 miljoen kijkers) ook om serieuze, complexe onderwerpen onder de aandacht te brengen, zoals het handelsverdrag TTIP, de Groningse aardbevingen, chaos bij de Belastingdienst, of de haalbaarheid van de ideeën van politicus Geert Wilders (#hoedan). Zondag met Lubach heeft zich zo ontwikkeld tot een opiniërend programma met journalistieke middelen, en soms een oproep tot actie.

Kijkers vinden dit een aantrekkelijke vorm van nieuws consumeren: je krijgt er goede grappen en een mening bij. En je kunt ook nog zelf wat doen. Dat de informatie niet objectief is, strekt juist tot aanbeveling. Net als bij De Correspondent of GeenStijl is de gedachte dat objectiviteit niet bestaat, en dat je transparanter en betrouwbaarder bent als de eigen stellingname er zichtbaar in zit. Nieuw is dit niet: het past bij het aanhoudend succes van columnisten, en doet denken aan de activistische journalistiek uit de jaren zeventig, en aan opiniebladen uit die tijd, als Vrij Nederland.

Lubach lijkt op John Oliver in VS

Lubach volgt Amerikaanse voorbeelden. In het voetspoor van Jon Stewart maken diverse progressieve komieken daar satirische talkshows die als belangrijke nieuwsbron fungeren voor veel kijkers. Ook Lubachs voorbeelden schuwen het activisme niet, zeker niet sinds president Trump aan de macht is. Het meest lijkt Lubach op komiek John Oliver. Die houdt ook min of meer serieuze monologen over maatschappelijke kwesties, en hij roept ook op tot actie – meestal door aan te sporen om aan ngo’s te doneren. Oliver maakte zich bijvoorbeeld sterk tegen de tabaksindustrie, voor wapenwetgeving en netneutraliteit.

Dat Lubach effectief kan zijn, bleek voor het eerst in 2015, toen hij een burgerinitiatief begon om tot ‘Farao der Nederlanden’ gekroond te worden. Hij verzamelde 65.000 handtekeningen, waarna zijn plan werd bekeken door de commissie voor de Verzoekschriften en de Burgerinitiatieven, die oordeelde dat de Tweede Kamer niet ging over ‘feesttitels’.

Dit burgerinitiatief was nog een ludieke actie – een satirisch plaagstootje zonder serieuze gevolgen. Dat werd anders met het wiv-referendum, dat er wel degelijk kwam, en dat wel degelijk politieke gevolgen had. Dat Lubach zich hiervan bewust is, bleek uit het feit dat hij de studenten die het initiatief namen voorafgaand aan de uitzending waarschuwde: ze moesten zorgen dat de capaciteit van hun website sleepwet.nl op orde was want er kwam een stroom reacties aan.

Lees ook de column van Christiaan Weijts over Lubachs pleidooi voor een referendum over de Inlichtingenwet: Lubach gaat te ver

Verspreiding online belangrijk

Belangrijk voor Lubachs acties is dat zijn uitzendingen opgeknipt online verspreid worden en dat hij zelfgebouwde apps aanbiedt, als de Kamergotchi. Lubach is sterk op sociale media (ook op Facebook, met 364.000 volgers). Toen hij in 2014 begon met zijn show, bedong hij bij de publieke omroep dat hij vrijelijk zijn video’s op YouTube mocht verspreiden. Hoe krachtig dit werkt, bleek met zijn Trumpvideo van januari 2017, America First, the Netherlands Second, die ook in het buitenland miljoenen keren werd bekeken.

Lees ook: Amerikaanse media weten Lubach weer te vinden

Hij blijft ongrijpbaar

De macht van Lubach als opinieleider en activist, geeft hem ook verantwoordelijkheid. Maar dat vindt hij dan weer lastig. Ten eerste omdat zijn programma een hybride is: je kunt het niet helemaal volgens journalistieke maatstaven beoordelen. Op zijn presentatie van de feiten valt bijvoorbeeld wel wat af te dingen. Dat het officieel satire blijft, maakt Lubach enigszins ongrijpbaar. De knipoog zit ingebouwd. Hij heeft doorgaans ook geen zin om zich te verantwoorden. Na zijn oproep tot het wiv-referendum (terwijl hij officieel tegen referenda is) weigerde hij bijvoorbeeld hierover met NRC te praten. Als gast in College Tour in mei 2017 zei hij over zijn verantwoordelijkheid: „Zodra wij zelf inzien dat wij die rol hebben, of wij onszelf als journalist gaan zien, of serieus gaan nemen, dan vrees ik dat de comedy daaronder lijdt. Dus wij moeten voorop stellen dat wij komieken zijn en grappen willen maken.”

    • Wilfred Takken