Yonaton Shiray in Foxtrot.

‘Israëlische soldaten zijn grote kinderen vol twijfel en angst’

Interview Samuel Maoz De eerste film van Samuel Maoz ging over trauma; hoe hij als 20-jarige tankschutter in het Israëlische leger opeens mensen moest doden. Zijn nieuwe film ‘Foxtrot’ gaat over post-trauma; een gezin verwerkt de dood van een zoon die stierf tijdens zijn dienstplicht.

Vroeger speelde Israël schaak, nu bokst het. Regisseur Samuel Maoz (55) zucht als ik hem zijn eigen citaat voorlees. „Publicitair opereren wij op dit moment zo onhandig. Mijn film Foxtrot is geen reclame voor Israël, dat weet ik best. Maar Rusland doet het handiger. Het Kremlin zwijgt kritische Russische films in het binnenland dood, maar steunt ze in het buitenland. Dat is prima voor je imago. Onze regering doet precies het omgekeerde: binnenlands hielp men Foxtrot aan maximale aandacht, in het buitenland bezorgde men Israël schade.”

Israël zou trots moeten zijn op Samuel Maoz. Met zijn vanuit een tank gefilmde debuut Lebanon won hij in 2009 de Gouden Leeuw in Venetië: een autobiografische evocatie van de Libanese invasie van 1982, die hij als tankschutter beleefde. Opvolger Foxtrot, een noodlottig drieluik waarin het gezin Feldman wanhoop, hoop en verlies verwerkt, won vorig jaar in hetzelfde Venetië de Grand Prix, de tweede prijs.

Tot grote woede van minister van Cultuur en Sport Miri Regev, die in Annabel Nanninga-stijl al jaren oorlog voert tegen wat zij Israëls ‘culturele junta’ noemt. Linkse, seculiere, Europese ‘Tsjechovfans’ aldus Regev, die provocatief prat gaat op haar eigen onwetendheid. Foxtrot had in haar ogen geen cent mogen krijgen van het – politiek onafhankelijke – filmfonds omdat Israëlische soldaten in de film een gruweldaad begaan tegen Palestijnen en de legertop dat – letterlijk – toedekt. Laster, vindt Regev, die de Grand Prix beschamend noemde omdat die „internationale omhelzing zelfkastijding en collaboratie met een anti-Israëlisch discours beloont”.

De cultuurminister heeft zich in Foxtrot vastgebeten: ze was blij dat hij geen Oscar won en boos toen hij wel acht Ophirs, Israëlische Oscars, binnenhaalde; zelf was ze niet welkom op dat prijzengala omdat ze er een jaar geleden heibel schopte over een Palestijns lied. Onlangs dwong ze de ambassadeur het Israëlisch filmfestival in Parijs te boycotten omdat Foxtrot de openingsfilm was.

Samuel Maoz wordt er moe van, bekent hij in een telefoongesprek – eerder sprak ik hem in Venetië. „Een film maken is als een kindje ter wereld brengen, zeggen ze. Foxtrot voelt nu al bijna als een veertigjarige zoon die ik het huis niet uit krijg.” Natuurlijk is hij minister Regev dankbaar. „Foxtrot is vrij somber en beklemmend, zonder haar was hij lang niet zo goed bezocht. Nu was hij drie maanden het centrum van politiek debat. Toch blijft het bizar. Ik was recent in Parijs met Foxtrot. Een zaal vol rechtse Joden kwam ruzie met mij zoeken, maar na afloop begrepen ze niet goed wat het probleem was.”

Had u iets anders verwacht van deze regering?

„Ik ben niet naïef, ik verwachtte protest. Maar zo fanatiek? In Foxtrot begaat het leger een gruweldaad. Was het de politie geweest, dan had er geen haan naar gekraaid. De Israel Defense Forces (IDF) zijn een volksleger dat in zekere zin ons karakter reflecteert, onze gemoedstoestand. Onze soldaten zijn geen huurlingen, maar grote kinderen vol twijfel, angst, frustratie en verveling. Toch heb ik recht van spreken, dacht ik zo. Ik vocht in bloedige veldslagen, ik heb mensen gedood, ik heb mijn prijs betaald.”

Israël lijkt veiliger dan ooit, dat maakt die schrille regeringstoon zo vreemd.

„Premier Netanyahu is Mister Security, andere kaarten speelt hij niet. Maar het probleem ligt dieper. Door de Holocaust en de bloedige beginjaren van Israël hangt bij ons over alles existentiële dreiging. We kunnen ons geen leven zonder voorstellen. Misschien klinkt men juist zo schril omdat Israël veiliger is dan ooit. Dan noemt Regev Foxtrot dus maar een existentiële bedreiging voor Israël. Als dat zo is, staan wij er somber voor.”

Lees hier de recensie van ‘Foxtrot’

Is ‘Foxtrot’ net zo autobiografisch als ‘Lebanon’?

Lebanon ging over trauma, Foxtrot over post-trauma. Lebanon was een persoonlijke uiting van iemand die als 20-jarig kind zonder enige ervaring met geweld opeens mensen moest doodschieten. Het hart van de oorlog, het principe van de chaos, is dat er geen morele opties zijn. Je moet een dorp doorzoeken. In de ene helft van de huizen wachten ze je op met machinegeweren, in de andere helft zitten onschuldige gezinnen. Check ze één voor één en er zullen vrienden sterven. Schiet er een paar granaten in en onschuldige burgers sterven.

„In een microseconde paniek vermoord je een meisje met wie je zojuist nog zat te flirten, zoals in Foxtrot. Dat is de realiteit van oorlog, en ikzelf leed na 1982 heel lang aan kleine post-traumatische stress. In films is PTSS een cliché: mannen die tot niets in staat zijn, imploderen. Zo werkt het niet altijd. Ik functioneerde sociaal, kreeg een baan en een gezin. Maar iets blokkeerde me, daarom maakte ik pas op mijn 46ste mijn filmdebuut.”

De foxtrot is een dans die na vier maten op zijn beginpunt terugkeert. Als metafoor is dat vrij fatalistisch.

„Ik behoor tot Israëls tweede generatie. De Holocaust van onze ouders en grootouders was zo kolossaal dat wij geen recht hadden om te zeuren als we met twee benen en tien vingers uit Libanon terugkeerden. Dus stopten wij onze trauma’s net zo weg als onze ouders en werkt dat weer door bij onze kinderen, die ook weer zullen falen door onze fouten. Israël draait rond in een cirkel van trauma, schuld en boete die onontkoombaar lijkt. Toch denk ik dat elke generatie moet streven naar zelfverbetering, en dat gaat alleen via zelfkritiek.”

‘Foxtrot’ is een nadrukkelijke drie-akter. Waarom die vorm?

„Het moet een emotionele reis zijn. Deel één is shock and shake, deel twee hypnose, deel drie verdriet en acceptatie. Ook correspondeert elk deel met een gezinslid. Eerst vader Michael Feldman: daar is Foxtrot scherp en symmetrisch, met lange, koele en accurate shots. Deel twee draait om zoon Jonathan en zweeft als de dromerige geest van een artiest. Deel drie is voor moeder Daphna: nuchter, zacht en warm. Ten slotte is het ook de vorm van de klassieke Griekse tragedie, waarin de held in drie akten zijn eigen straf voltrekt.”

Gelooft u in karma, of speelt u met die notie?

„Ik geloof niet in een kosmisch plan. Foxtrot is nu de politiek ingetrokken, maar was meer sociaal en filosofisch bedoeld. Ik wilde dat vage concept ‘noodlot’ kraken. Je hebt terloops en sinister toeval, dat laatste noemen wij noodlot. U hebt vast gehoord wat de inspiratie van de film was? Mijn dochter die ik in 1994 dwong de bus naar school te nemen in plaats van een dure taxi. Waarna ik op de radio hoorde dat haar bus, lijn 5, door een zelfmoordterrorist was opgeblazen en ik pas een uur later wist dat zij die bus had gemist. Achteraf vroeg ik me af: wat kan ik hiervan leren? Het antwoord is: niks. Veel dingen onttrekken zich gewoon aan je controle.”

    • Coen van Zwol