Opinie

‘Corruptie’ Lula toont selectief verwijt van de middenklasse

De suggestie dat de Braziliaanse ex-president Lula corrupt is en dat de middenklasse het land nu de goede kant op stuurt, is onjuist, vinden en .

Illustratie Hajo

Drie ex-presidenten – uit Zuid-Korea, Brazilië en Zuid-Afrika – zijn in aanvaring gekomen met justitie wegens corruptie. Het stuk ‘Park, Lula en Zuma: komt de top niet meer weg met gesjoemel?’ (6/4) suggereert dat een wereldwijd opkomende middenklasse politici en rechters dwingt op te treden. Met als gevolg dat de instituties in die landen – met vallen en opstaan – sterker worden.

Het zou mooi zijn als het waar was. Maar de gebeurtenissen in Brazilië verdienen enige kanttekeningen. Eenieder die zijn proces van dichtbij heeft gevolgd weet dat je niet zomaar kan zeggen dat Luiz Inácio ‘Lula’ da Silva, president van 2003 tot 2011, corrupt is en dat nu een kantelpunt is bereikt waarna de middenklasse het land de juiste richting in stuurt.

In het lange onderzoek is nooit hard bewijs opgedoken dat Lula het appartement dat hem als smeergeld werd aangeboden ook daadwerkelijk heeft aangenomen. Evenmin heeft justitie een aanwijzing kunnen vinden dat Lula het constructiebedrijf OAS, dat hem het appartement aanbood, zou hebben bevoordeeld. Sterker, dat aanbod kwam op een moment dat Lula al geen president meer was.

Wat wel kan worden vastgesteld: rechtszaken in Brazilië worden traag afgehandeld. Er lopen zeer veel corruptiezaken tegen zittende politici. Maar de zaak tegen Lula is bovenaan de rol gezet, en in hoog tempo afgewikkeld langs verschillende rechters, om snel tot een uitspraak te komen. Gewoonlijk hebben verdachten het recht hun beroep in vrijheid af te wachten. Het Hooggerechtshof heeft dat in het geval van Lula niet willen toestaan, en de man zit nu in een gevangeniscel. Velen brengen dit in verband met de komende presidentsverkiezingen, in oktober, waarvoor de populaire ex-president zich kandidaat zou willen stellen. In de peilingen staat hij al maanden bovenaan, maar zijn veroordeling maakt zijn kandidaatstelling zeer moeilijk, zo niet onmogelijk. Stellen dat instituties sterker zijn geworden verhult dat deze gepolitiseerd zijn en een speelbal in machtspolitiek kunnen zijn.

Dat de aanhangers van Lula er meer en meer van overtuigd raken dat de oude Braziliaanse machtselites koste wat kost Lula de electorale zege willen onthouden, hoeft niet te verbazen.

(Invloed)rijke families

Zij wijzen erop dat Braziliaanse media, in handen van (invloed)rijke families, Lula consequent als bandiet hebben neergezet. Enkele van de rechters van het Hooggerechtshof hadden zich al vóór het proces publiekelijk uitgesproken tegen Lula. En wat misschien nog wel het meest steekt: rechtse politici, veroordeeld voor ondubbelzinnig bewezen corruptie, lopen nog steeds vrij rond in afwachting van de verdere rechtsgang.

En dan waren er nog de generaals, die aan de vooravond van het vonnis door het Hooggerechtshof twitterden „in te zullen grijpen” als Lula niet achter de tralies zou belanden – tweets die in de nieuwsmedia uitgebreid de aandacht kregen en eerdere coups in herinnering brengen.

Reportage: ‘Gekruisigde’ Lula geeft zich alsnog over

Het idee dat de middenklasse de corruptie zat zou zijn, behoeft ook nuancering. Zeker, mensen zijn „zakkenvullende politici” beu, maar dat sentiment is niet voorbehouden aan de middenklasse, en ook onder de armen van Brazilië te vinden.

Het deel van de Braziliaanse middenklasse dat roept om Lula’s veroordeling, lijdt bovendien in hoge mate aan selectieve verontwaardiging: je hoort ze weer niet over onthullende video-opnamen waarin de corrupte praktijken van rechtse politici in beeld zijn gebracht. Of over de koffers met geld die werden weggestopt in luxe appartementen of weggesluisd naar buitenlandse bankrekeningen.

Man van het arme noordoosten

Om die selectieve verontwaardiging te kunnen begrijpen moet de wijdverbreide haat in het relatief welvarende zuiden van Brazilië tegen Nordestinos – mensen uit het arme noordoosten – worden meegewogen. Lula, geboren in Pernambuco en opgeklommen als vakbondsman, is één van hen.

Ook moet worden meegenomen dat er onder een groot deel van de middenklasse rancune heerst tegen Lula omdat zijn regering er tijdens de economisch voorspoedige jaren (dankzij hoge grondstofprijzen) voor heeft gezorgd dat de mensen uit armere segmenten na decennia van sociale uitsluiting kans maakten om zich bij deze middenklasse te voegen. De sociale programma’s die onder zijn regering zijn opgezet, en die er voor hebben gezorgd dat er nu zwarte Brazilianen in vliegtuigen zitten, en op universiteiten, zijn voor veel witte Brazilianen onverteerbaar.

De suggestie dat Park, Zuma en Lula van ‘hetzelfde laken een pak’ zijn, levert een simplistische schijnhelderheid op.