Bas Heijne over het westerse onbehagen

Iedereen wil uiteindelijk zoveel mogelijk vrijheid, gelijkheid en broederschap. Die verwachting stond voor schrijver en columnist Bas Heijne vast, in zijn jonge jaren. Maar zijn geloof dat die verlichtingsidealen breed gedragen worden, donderde na de aanslag op het satirisch tijdschrift Charlie Hebdo in elkaar. Hij schreef daarover het essay Onbehagen (2016). Zijn essay vormt het uitgangspunt van de gelijknamige vierdelige documentaire. Heijne licht toe: „In de wereld is iets aan het opschuiven. Zij is geglobaliseerd, maar het is niet zo dat iedereen dezelfde kant op wil. Die verdeeldheid wringt en zorgt voor een gevoel van onbehagen.”

Heijne spreekt in de serie vertegenwoordigers van conflicterende idealen. Zoals Zineb El Rhazoui, een journalist die de aanslag bij Charlie Hebdo overleefde. „Zij staat pal voor de verlichtingsidealen. Ze vindt dat je daar de strijd voor moet aangaan en verwijt linkse critici dat ze selectief zijn in het verdedigen van die waarden als het gaat om de radicale islam.” Daar tegenover zet hij de Russisch extreem-rechtse ideoloog Aleksandr Doegin (‘de Poetin-fluisteraar’). „Doegin staat voor een Rusland dat zich tegen globalisering keert. De eigen homogene cultuur staat centraal.” Heijnes ‘beeldend essay’ illustreert zo de botsing tussen het streven naar een open of een gesloten wereld.

Een conflict dat niet uit de lucht kwam vallen, zo maken historische fragmenten treffend duidelijk. In een fragment vlak na de val van de muur, claimt de Britse premier Thatcher, geflankeerd door Sovjetleider Gorbatsjov en Duitse bondskanselier Kohl, de overwinning van de liberale democratie en de vrije markt op het communisme. Heijne: „Gorbatsjov waarschuwt al dat als machthebbers bij mondialisering de lokale identiteit van mensen niet genoeg erkennen, zij onheil op zich afroepen. De anderen kijken hem glazig aan. Nu gaat het nergens anders meer over.”