Foto Kees van de Veen

Zonder gevang verliest Veenhuizen zijn ziel

Veenhuizen Gevangenisdorp Veenhuizen wordt in zijn bestaan bedreigd. Wellicht sluiten ook de laatste gevangenissen. En die trekken juist nog toeristen.

In Veenhuizen vreest iedereen het voorjaar. De gevangenisbewaarders, omdat ze dan hun baan kunnen verliezen. De politici, die alwéér werkgelegenheid uit de regio zien verdwijnen. En de bewoners: zij vrezen dat hun Drentse dorp nu zijn ziel zal verliezen.

Dit voorjaar besluit minister Sander Dekker (Rechtsbescherming, VVD) over de toekomst van de gevangenissen in Veenhuizen. Het dorp bestaat omdat er gevangenen zijn; het is een ‘gevangenisdorp’ dat door Unesco tot werelderfgoed verklaard hoopt te worden.

Het is niet voor het eerst dat Veenhuizen wordt bedreigd. Voor de derde keer in drie jaar staat dit voorjaar de toekomst van de gevangenissen daar ter discussie. In 2015 en 2016 ging het om landelijke bezuinigingen op het gevangeniswezen. Dit keer komt de vrees door de Noren. In de cellen van Norgerhaven, een complex aan de rand van Veenhuizen, zitten nu 250 Noorse gevangenen. In 2015 brachten zij de redding. Noorwegen had meer gevangenen dan cellen, Nederland het omgekeerde. Maar na de zomer vertrekken de Noren. Noorwegen heeft nu hetzelfde ‘probleem’ als Nederland, een cellenoverschot.

Vijf gevangenissen

Tien jaar geleden waren er vijf gevangenissen in Veenhuizen. Nu nog twee, plus een jeugdinrichting. In 2008 ging de Oude Gracht dicht: te klein en brandgevaarlijk. Die sluiting was begrijpelijk, zegt oud-directeur Peter Sluiter, nu de baas van het Gevangenismuseum – ook in Veenhuizen. Dat geldt volgens hem minder voor de sluiting van Fleddervoort, een halfopen inrichting waar gedetineerden ’s ochtends zó naar buiten wandelden om naar hun werk te gaan en ’s avonds zó weer hun cel in liepen. Fleddervoort ging in 2014 dicht, maar functioneerde volgens Sluiter goed.

Datzelfde jaar sloot ook Groot Bankenbosch. Het gebouw wordt nu nog gebruikt als opvang voor asielzoekers. Tot mei, en wat het daarna wordt, is onduidelijk. Burgemeester Klaas Smid van Noordenveld, de gemeente waar Veenhuizen onder valt, vreest het verval. Straks zijn alleen Esserheem en Norgerhaven nog open. Als de Noren weg zijn, dreigt die laatste leeg te komen. En welke minister houdt een lege gevangenis open?

Geen plan B

Karin Landman wordt er soms moedeloos van. Ze werkt al 22 jaar in de gevangenissen in Veenhuizen. Of werkt, nee: lééft. „Je werkt hier niet in de bajes, je werkt in Veenhuizen. Dat is een leven.”

Kijk naar haar collega’s Harry Poutsma en Ronald Blansjaar, naast haar aan een tafel in het museum. Zij werken al 38 en 33 jaar in de gevangenis. Alle drie zijn ze lid van de ondernemingsraad; Landman is voorzitter. „Het is een mentaliteit: goed omgaan met de gedetineerden, loyaliteit aan het werk, veel expertise”, zegt ze.

Maar mensen raken gelaten van de strijd. Landman: „Steeds is er weer de spanning: blijven we open?” Toen de directie van de gevangenis – die niet met NRC wil praten – eind februari de medewerkers bijeenriep en vertelde over het besluit van de Noren, was dat toch schrikken. Blansjaar: „Vooral omdat werd gezegd dat er geen plan B is.” Dat minister Dekker zich gaat ‘beraden’ op de toekomst van de gevangenissen, „maakt ons bezorgd”, zegt Landman.

Het is angst voor verlies van banen, waarvan de Veenhuizer gevangenissen zelf er nu nog zo’n 500 bieden. Ook anderen zijn ervan afhankelijk. Poutsma: „De mensen van de ggz, de catering, de schoonmakers. Als Norgerhaven sluit, gaan er direct 250 banen verloren en nog honderden die indirect afhankelijk zijn van de gevangenis.”

Foto Kees van de Veen
Foto Kees van de Veen

Broze regio

Jacques Tichelaar kent de strijd. Als commissaris van de koning in Drenthe, van 2008 tot 2017, moest de PvdA’er steeds dezelfde discussies voeren met ‘Den Haag’. „Hoe houden we overheidsdiensten in het noorden?” Eerst zou het Belastingkantoor in Emmen sluiten – het lukte de provincie die rijksdienst te behouden. Daarna moest de kazerne in Assen dicht, ook die bleef open. Wel sloten de gevangenis in Hoogeveen – zo’n 200 banen – en twee inrichtingen in Veenhuizen.

Tichelaar wijst op de „broosheid van de regio”. Overal in het Nederland gaat het economisch beter en zijn er meer banen, maar in veel delen van Drenthe gaat het juist minder. Waar de werkgelegenheid in Nederland in 2016 met 2 procent toenam, daalde die in Drenthe met 3,6 procent. Volgens Jetta Klijnsma, sinds december opvolger van Tichelaar als hoogste bestuurder van de provincie, heeft de overheid hier júíst een verantwoordelijkheid. „Een goed landsbestuur kijkt naar de balans in het hele land. Als een groot bedrijf weggaat, kun je daar als overheid weinig aan doen. Maar over deze banen gaat de overheid zelf.”

Rijtjeshuizen

Er dreigt nog iets anders verloren te gaan, zeggen bestuurders, bewoners en mensen die in de gevangenissen werken: de ‘ziel van het dorp’. Je begrijpt wat ze bedoelen als je Veenhuizen binnenrijdt. Dit is levende geschiedenis. Op de gevels van de krappe rijtjeshuizen langs de weg naar de oude gevangeniscomplexen staan stichtelijke woorden: „Vrede en Recht”. „Hou en Trouw”. Een erfenis uit de tijd dat de Maatschappij voor Weldadigheid, precies tweehonderd jaar geleden opgericht, arme gezinnen uit het westen van het land naar Drentse koloniën stuurde. Later werden de gestichten in gebruik genomen als gevangenissen.

De natuur en de rust – „Je ziet hier de seizoenen aan je voorbijtrekken”, zegt gevangenisbewaarder Poutsma – doen gevangenen goed. Dat is de belofte van Veenhuizen: je komt er als gevangene beter uit dan je erin ging, of in ieder geval niet slechter.

Lang was Veenhuizen een gesloten gemeenschap. Alleen gevangenen en mensen die met hen werkten mochten het dorp in. Langs de weg stonden borden die buitenstaanders moesten tegenhouden, aan de dorpsgrenzen waren slagbomen met gewapende beveiligers.


Foto Kees van de Veen

Dat veranderde pas in 1981, toen de poorten opengingen. In de oude smederijen en kuiperijen van wat ooit een zelfvoorzienend dorp was, is nu een ‘ambachtscluster’; er zijn meubelmakers, een bierbrouwerij, een koffiebranderij, een kaasboer. Het oude hospitaal en de dokterswoningen ernaast zijn nu een hotel. In het oude ‘arbeidsgesticht’, waar gevangenen werkten, zit het Nationaal Gevangenismuseum.

Is er nu niemand meer die je tegenhoudt als je Veenhuizen in- of uitrijdt, de centrale rol van de gevangenissen in het dorp is wel dezelfde gebleven. Dus als de gevangenissen dichtgaan, zegt Jacques Tichelaar, dan is dat „de dood van het dorp”.

Mensen bezoeken nu massaal het gevangenismuseum. Vorig jaar waren er 125.000 bezoekers. Toch bijzonder, zegt directeur Peter Sluiter, als je ziet hoe ver je ervoor moet omrijden. „Ze komen vooral voor de beleving. We rijden met een boevenbus Norgerhaven in. De gidsen, die zelf vroeger in de gevangenissen werkten, wijzen dan naar de ramen: ‘Kijk, daar zit iemand die zomaar bij u in de straat kan wonen’.”

Het gevangenismuseum zonder gevangenis zou „verweesd” zijn, vindt Jetta Klijnsma. De vrees is dat Veenhuizen „een slapend monumentendorp” wordt, zegt burgemeester Smid.

Lobby

Iedereen in Veenhuizen kan vinden dat de gevangenissen open moeten blijven, maar uiteindelijk wordt het besluit genomen op de achtste verdieping van een kantoorgebouw aan de Turfmarkt in Den Haag, door minister Sander Dekker. Om ze in Den Haag op andere gedachten dan sluiting te brengen, zegt burgemeester Smid, „kunnen wij alleen onze overtuigingskracht gebruiken”.

Dan kan het helpen dat commissaris van de koning Klijnsma tot vijf maanden geleden met Dekker in het kabinet-Rutte II zat. Ze is een lobby begonnen in politiek Den Haag om sluiting van Veenhuizen te voorkomen. Kamerleden krijgen position papers over het belang van de gevangenissen voor de provincie. Laatst was een topambtenaar van de Rijksgebouwendienst op bezoek in Veenhuizen, binnenkort komt Dekker zelf.

Tichelaar zag de afgelopen jaren allerlei ministers langskomen – Donner, Kamp, Dijkhoff, Blok. Een definitief besluit namen ze niet. Tichelaar: „Mensen worden steeds met halve hoop achter gelaten.” Bijvoorbeeld door toenmalig staatssecretaris van Veiligheid en Justitie Fred Teeven (VVD), die in 2015 in een Kamerdebat in 39 seconden tijd zes keer zei dat Veenhuizen open zou blijven. Nu is de hoop gericht op het regeerakkoord, waarin staat dat als er gevangenissen gesloten worden, die buiten de Randstad „ontzien” worden.

Maar met het cellenoverschot blijven er financiële redenen om gevangenissen te sluiten. Het personeel denkt een oplossing te hebben. „Je zou hier langgestraften kunnen zetten”, zegt OR-voorzitter Landman. Die hoeven niet in hun eigen omgeving te werken aan terugkeer in de samenleving. „De ruimte is er.”