Een ode aan de acht onafhankelijke Rotterdamse boekhandels

Zaterdag 14 april vieren de boekhandels Bookstore Day. Dat valt deels samen met het ambitieuze literaire festival Woordnacht op 13 en 14 april.

Boekhandel Donner Foto Walter Herfst
  1. Donner - Cultuurpaleis tussen de bouwstellingen

    Andere tijden. Tijden zonder internet, zonder mobiele telefoon, zonder e-reader – een boek op een schermpje lezen, ben je gek of zo? Donner, in boeken sinds 1912, opende in 1988 op de hoek van de Lijnbaan en het Binnenwegplein een cultuurpaleis van ettelijke verdiepingen waar naar geestelijk voedsel hongerende Rotterdammers (en niet alleen Rotterdammers) urenlang ongehinderd konden struinen door het schier onbegrensde aanbod aan boeken en cd’s (die had je toen al wel). Alleen in New York bestond zoiets en misschien in Londen.

    Toenmalig directeur Ben Schoemakers leidde me indertijd rond: „Als ik op de hoogste verdieping sta en naar beneden kijk, kan ik me nog steeds niet voorstellen dat daar straks meer dan honderdduizend boeken staan.”

    Dertig jaar later zit Boekhandel Donner wéér midden in een verbouwing, niet ver van de plek waar de zaak gouden jaren beleefde voordat het helemaal misging.

    „In het begin van de eeuw kwam het online kopen van boeken in zwang”, zegt Leo van de Wetering, een van de vijf directieleden van het nieuwe Donner. „Daardoor kwam de verkoop de boekhandel langzaam onder druk te staan. Je kreeg ook nog de e-reader, die overigens minder impact had op de boekenverkoop dan eerst werd gedacht. Saillant detail is dat de Boekhandelsgroep Nederland, waarvan wij toen deel uitmaakten, nog voordat die Selexyz ging heten, bol.com had kunnen kopen voor 200.000 euro…”

    Internet, crisis, overname, fusie, faillissement – de tijden waren veranderd en flink ook. Maar Donner, de grand old lady onder de Rotterdamse boekhandels, overleefde de faillissementen van Selexyz (2012) en Polare (2014) en heet nu weer Donner, zoals het hoort.

    Leo van de Wetering werkt al veertig jaar bij de boekhandel. Hij kwam als jongste bediende naar de Korte Lijnbaan, waar de winkel toen gevestigd was, verhuisde mee naar de Meent en vervolgens naar de Lijnbaan bij het Binnenwegplein. De vijf directieleden met gezamenlijk meer dan 150 jaar ervaring bij Donner, konden de zaak redden uit het faillissement van Polare dankzij een succesvolle crowdfundingsactie en de steun van enkele particuliere investeerders.

    Foto Walter Herfst. Boekhandel Donner

    „Het was erg spannend”, zegt Leo van de Wetering. „Op 21 maart 2014 moesten we de benodigde tonnen op tafel leggen. We hadden acht weken de tijd om dat bedrag bij elkaar te brengen en dat is gelukt. Op de dag zelf is het laatste geld gestort. In mei konden we tijdelijk zakelijk antikraak in dit gebouw trekken.”

    We zitten aan een tafeltje in Diner at Donner, de ontbijt-lunch-en-op-vrijdagavond-dinerhoek op de eerste verdieping van de voormalige Rotterdamse Bank aan de Coolsingel. Met uitzicht op Coolsingel en Beursplein is dit de ideale plek om je jongste aankoop alvast even in te zien. Het Rijksmonument zelf is omgeven door schuttingen – het maakt deel uit van een gigantisch bouwproject dat zich uitstrekt tot de Lijnbaan.

    Donner krijgt de hele eerste verdieping plus een entresol; op de begane verdieping heeft de boekhandel nóg een verhuizing voor de boeg naar het deel links van de ingang aan de Coolsingel. De hoofdingang komt aan het Binnenwegplein.

    „Toen we hier introkken”, zegt Van de Wetering, „maakten we er één geheel van, wat het voordeel had dat de klanten die hier rondliepen alle afdelingen zagen. In de nieuwe opzet komen de afdelingen op de verschillende niveaus.” Hij noemt Donner „een volkszaak in de beste zin des woords. Iedereen koopt hier zijn boeken. Heel Rotterdam-en-regio komt hier graag. Dat is op de Meent ontstaan toen we de grootste boekhandel van Rotterdam werden en heeft zijn beslag gekregen in de zesentwintig jaar op de Lijnbaan 150. Door de zaak over te nemen, hebben we Donner willen teruggeven aan de Rotterdammers.”

    Vaste klanten weten ons goed te vinden, de toevallig aanwaaiende klanten zullen helaas eerder aan ons voorbijgaan. Maar so far so good

    Vreest hij niet dat die de zaak niet kunnen vinden tussen de bouwstellingen? „Zichtbaarheid in de bouwput is natuurlijk elementair. We zijn er het enige lichtpunt, maar dat moet wel helder schijnen. Onze naam staat goed op de gevel en op de schuttingen, maar feit blijft dat je slalommend de winkel moet bereiken. Vaste klanten weten ons goed te vinden, de toevallig aanwaaiende klanten zullen helaas eerder aan ons voorbijgaan. Maar so far so good.”

    Dat bevestigt een rondgang die begint met het beklimmen van de stalen treden (kling-klong) naar de hoofdingang. Meteen daarachter staan mensen te neuzen in de bestverkochte boeken en de nieuwste aanwinsten. Langs de achterwand compartimenten met Nederlandse en vertaalde literatuur en chique uitgaven als de Russische Bibliotheek. Verderop: spannende boeken, Engelse boeken, kookboeken, helemaal achterin de tijdschriften.

    Boeken over kunst en wetenschap staan links achterin bij de muziek en het antiquariaat. De trap naar boven leidt naar Diner at Donner en de kinderboeken, de reisboeken en de cadeauartikelen.

    In 2019 is de verbouwing achter de rug en Donner weer de oude.

  2. v/h Van Gennep - Liefde voor detail en vormgeving

    Foto Walter Herfst. Boekhandel v/h Van Gennep

    Met een geschiedenis van nog geen halve eeuw behoort Boekhandel v/h Van Gennep tot de jongere boekhandels van de stad, maar voor deze bron van inspiratie voor liefhebbers van literatuur en poëzie is Van Gennep niet weg te denken uit het Rotterdamse culturele leven. De eigenaresse, Monique van Oosterhout (48), onderhoudt haar contacten op dat vlak zorgvuldig. Al drie jaar op rij organiseert ze het Rotterdamse Boekenbal in Arminius, de kerk die voor allerlei stedelijke culturele evenementen gebruikt wordt en op een steenworp van de winkel aan de Oude Binnenweg ligt.

    Omdat ze al lang in het boekenvak zit, kent ze veel schrijvers persoonlijk. Met sommige is ze bevriend, zoals Maartje Wortel, zegt zij. Het is dan niet moeilijk om haar uit te nodigen. „Ze vindt het gewoon leuk om te komen.” Omdat zij het bal zelf organiseert kan ze daar ook staan met een kraam vol door haar geselecteerde boeken. Ook dat draagt bij aan de profilering van haar zaak, en natuurlijk aan de omzet.

    Moeilijke jaren heeft Van Oosterhout niet gekend. „Er zijn wel eens maanden dat je denkt: het gaat wat minder. Dan zit je hem wel even te knijpen.” Maar tot nu toe kwam dat altijd weer goed in de daarop volgende periode waardoor ze uiteindelijk nooit in de verliezen belandde.

    Het geheim van haar winkel schuilt wellicht in haar liefde voor detail. In haar winkel geen top tien met best sellers, maar zorgvuldig gekozen boeken die je niet direct in andere winkels aantreft. Dat is ook precies waarom haar klanten geregeld binnen wandelen.

    Niet elke dag, ook niet elke week, maar geregeld. „Veel mensen die buiten de stad wonen hebben ons in hun vaste rondje zitten: eerst naar museum Boijmans van Beuningen, daarna langs Van Gennep.”

    De naam van de winkel is officieel v/h Van Gennep, waarbij ‘v/h’ voorheen betekent, en wil zeggen dat de naam een eerbetoon is aan de oprichter, Rob van Gennep. Ten tijde van de start in 1975 had hij een politiek links geëngageerde boekhandel en uitgeverij in Amsterdam. Zelf stond hij nooit in de Rotterdamse boekhandel, een vriendin van hem die ook in het boekenvak zat, Maria Heiden, bestierde de zaak met een andere compagnon. In die tijd werd de etalage opgesierd door haar kat Rosa Luxemburg, zo valt te lezen in een boek over Van Gennep geschreven door Geke van der Wal, destijds als journalist werkzaam voor de Groene Amsterdammer, waaraan Van Gennep zich nog al eens geergerd zou hebben.

    Maar hoewel Heiden nog steeds schuin boven de zaak woont, is dat inmiddels lang verleden tijd. In 2009 nam Van Oosterhout de zaak over: „Ik had ooit een open sollicitatiebrief geschreven en die haalden ze uit een laatje toen Maria met pensioen ging.” Ze breidde de afdeling voor kinderboeken uit, en – ook bijzonder – Van Oosterhout bleek oog te hebben voor boeken over allerlei vormen van grafisch design. Daar is klandizie voor gezien het aantal vormgevers dat in deze stad werkt.

    Van Oosterhout pakt er een klein Japans boekje bij. Het bevat uitsluitend blokjes met kleuren die in verschillende combinaties te zien zijn, zodat je in een oogopslag het effect van de toepassing ziet.

    Door de ruiten achter in de winkel is een muurschildering te zien van Rotterdamse vormgevers en streetartists Joren Joshua en Ilse Weisfelt, Secret Garden. „Dat ziet er beter uit dan een blinde muur.”

    Ooit hoopt ze daarachter nog een glazen uitbouwtje te maken, waar ze koffie thee en taart kan serveren. „Heel goed voor de sfeer, en klantenbinding.”

  3. Snoek - Bekend om zijn collectie boeken over Rotterdam

    Foto Walter Herfst. Boekhandel Snoek

    Boekhandel Snoek zit alweer twaalf jaar aan de Meent in de plint van het Beursgebouw met zijn gezichtsbepalende winkelpuien. Zijn plek midden in de stad doet Snoek eer aan met zijn uitgebreide collectie Rotterdamboeken, waarbij tot Rotterdam nadrukkelijk ook sport en dan met name voetbal wordt gerekend. Er kan geen boek over Feyenoord verschijnen of het wordt ten doop gehouden bij Boekhandel Snoek met signeersessie en al.

    Dat de jury van de Dutilhprijs voor het beste boek over de Rotterdamse geschiedenis eens in de zoveel tijd in de winkel bijeenkomt, zegt ook iets over de plek die deze rubriek hier inneemt.

    Literatuur, geschiedenis en kunst zijn de belangrijkste aandachtsgebieden van de intieme zaak. Op de lange uitstaltafel naast de trap naar boven liggen biografieën van schrijvers, muzikanten, dichters, politici, misdadigers — van wie wordt tegenwoordig geen biografie geschreven? — en nieuwe uitgaven over de Tweede Wereldoorlog en de jaren zestig en andere tijdvakken. Voor in de zaak, meteen achter de etalageruit, liggen de jongste romans uitgestald, naast de deur is ruimte voor de bestsellers. Helemaal achterin vind je de boeken die al wat langer uit zijn netjes gerangschikt op alfabet.

    Arno Snoek (48) weet altijd het fijne van ongeveer alle onderwerpen die de boeken die hij verkoopt bestrijken en hij vertelt er met graagte over, of het nu Rotterdam tijdens de bezetting is of Lucebert of het DWDD-Boek van de Maand.

  4. Van Rietschoten - De enige échte boekhandel op Zuid

    Foto Walter Herfst. Boekhandel Rietschoten

    Ook al is het vrijdagochtend – niet het drukste tijdstip van de week – de klanten lopen in en uit bij boekhandel Van Rietschoten in het overdekt winkelcentrum Keizerswaard. Dit is de enige boekwinkel in het hart van IJsselmonde, zegt eigenaar Gert-Jan van Rietschoten (44). „Ooit zat er ook een AKO-shop, maar zelfs die overleefde het hier niet.”

    Gert-Jan nam de zaak over van zijn vader Gert die hem overnam van diens vader Jan, en Jan had de zaak weer overgenomen van zijn vader, Jurphaas. „Hij is in de negentig geworden. Dus ik heb hem nog even gekend.”

    Met wortels die zo diep raken is Van Rietschoten is een begrip in IJsselmonde. Gert-Jans overgrootvader startte de zaak in 1926, destijds aan de Bovenstraat. Die liep als een lint door IJsselmonde – toen nog zelfstandig – langs de Nieuwe Maas. „Er kwamen veel schippers”, zegt de vader van Gert-Jan, die vrijdags ook in de winkel staat. Daarnaast had hij een drukkerij en schreef hij de verslagen van de gemeenteraadsvergaderingen voor het dorpskrantje, dat hij ook zelf drukte.

    Sinds eind jaren ‘60 zit Van Rietschoten in het toen nieuwe winkelcentrum Keizerswaard. De zaak is inmiddels bijna een curiosum in het winkelcentrum tussen waar filialen van ketens zoals Albert Heijn en Kruidvat. „De kunst is om het contact met de bewoners te houden”, zegt Gert-Jan. Eén van zijn vaste klanten deze ochtend is René. Hij maakt een praatje met Gert-Jan en duikt daarna in de kast met boeken over theologie. De Van Rietschotens zijn christelijk: gereformeerd vrijgemaakt. Dus weten ze ook wat hun geloofsgenoten interesseert. „Maar we zijn er niet op uit om het aan anderen op te dringen, hoor. Ik zou ons geen christelijke boekhandel willen noemen.” Boeken die het goed doen gaan over het Rotterdam van voor de oorlog –„foto’s van vroeger blijven leuk” – en Feyenoord. „Na het kampioenschap lag er een stapel boeken over de voetbalclub van de vloer tot aan het plafond. De rij stond tot buiten de winkel!”

    Veel mensen komen elke dag even langs. Zoals de bovenbuurvrouw, die een verstandelijke beperking heeft. Dan komt ze een stapeltje gratis Metro-krantjes voor de buurtbewoners neerleggen. Zo bouwen ze een band op. „Gister vroeg ze of ik even een telefoonnummer in haar mobiel wilde zetten, dat lukte haar niet. Daar help ik haar dan mee.” Een andere klant koopt elke dag een boek. „Als hij dat uit heeft, geeft hij het weg.” Maar niet álle klanten zijn zo trouw, zegt hij. „Sommigen bestellen een boek dat niet op voorraad is vlak voor je neus op internet, via hun telefoon. Zonder enige vorm van gêne.”

    Ondanks de hevige concurrentie van online boekhandels lukte het Van Rietschoten tot nu toe altijd om winst te maken, zegt hij. „Al is dat niet het enige waar we het voor doen.” Pas had hij een groep van 45 kinderen van de basisschool van het asielzoekerscentrum Beverwaard op bezoek. Ze kwamen in drie etappes en spraken al goed Nederlands. Terwijl zij in een kring op de grond zaten, las hij voor uit Jip en Janneke. Sommige kinderen lopen na school nog even de winkel in om de eigenaar te bedanken of om hem te groeten. „Dat verhaal vertel ik veel liever.”

  5. Bosch & De Jong - Kleinste boekwinkel van het land, tussen de kaas en het bier

    Foto Walter Herfst. Boekhandel Bosch & De Jong

    Hun eerste boekhandel hadden ze in de Grote Visserijstraat in west, maar De Balustrade liep voor geen meter. Nu runnen Christine Bosch (34) en Folco de Jong (36) in de Fenix Food Factory de met voorsprong kleinste boekwinkel van Nederland: Bosch & De Jong, vloeroppervlak 28 vierkante meter. Ze zitten er sinds juli 2015 en ze weten nu al dat het in januari 2020 afgelopen is, want dan begint stichting Droom en Daad met het verbouwen van de Fenixloods II tot landverhuizersmuseum. dat de miljoenen Europeanen die hier vandaan naar hun droomland vertrokken in herinnering zal brengen.

    Voordat ze in de Fenix Food Factory begonnen, verkenden ze de buurt. „We zijn gaan tellen hoeveel mensen hier binnenkomen”, zegt De Jong. „We zaten in het midden, de een hield de ene, de ander de andere deur in de gaten, met een tellertje in de hand. Zo concludeerden we dat het zou kunnen als we aan 2,5 procent van de bezoekers een boek verkopen. Vanaf dag één gaat het goed, we hebben zelfs personeel omdat de winkel anders te veel beslag legt op ons privéleven.”
    De boekwinkel beslaat een zij- en een achterwand en drie uitstaltafels. Er is geen fysieke afscheiding met de Fenix Food Factory – je loopt Bosch & De Jong binnen bij wijze van spreken met je bier van Kaapse Brouwers in de hand. (Geen glazen op de boeken zetten!)

    Het is hier lekker snuffelen: literatuur, kookboeken, reisboeken, boeken over Rotterdam, jeugdboeken op leeftijd gerangschikt. „Natuurlijk hebben we het aanbod aangepast aan de locatie. We hebben meer kookboeken dan we op een andere plek zouden hebben, maar we staan in voor de kwaliteit van ons assortiment”, zegt De Jong voordat hij zich naar de kassa spoedt om een klant te helpen. Weer een Mythos van Stephen Fry verkocht.

  6. De Kleine Kapitein - Boekenwinkel voor (ouders van) kinderen

    Foto Walter Herfst. Boekhandel De Kleine Kapitein.

    Twee kleuters spelen bij de sta-tafel met houten treinen, twee vaders drinken koffie aan houten tafeltjes. Een zwanger stelletje koopt een knisperboekje, grootouders zoeken „iets leuks” voor de kleinkinderen, een moeder wil een boek voor haar kritische tienjarige zoon. Op deze donderdagmiddag is het een gestaag komen en gaan bij kinderboekhandel De Kleine Kapitein aan de Botersloot.

    „We krijgen hier iedereen. Ook niet hoogopgeleide, welgestelde gezinnen”, zegt eigenaar Daniël Albering. „Maar dDaar doen we ook veel aan.” De winkel is bijvoorbeeld betrokken bij de 225 ‘voorleesstraten’ tijdens het opzomeren. En elk nieuw lid bij de bibliotheek krijgt in zijn welkomskoffertje een waardebon van 5 euro van De Kleine Kapitein. In de grote, lichte winkel kunnen ze kiezen uit een serieuze hoeveelheid kinderliteratuur, knuffels, kinderboeken over alles van filosofie en theologie tot het weer en voetbal, educatieve spellen, gadgets, als conversatiekaarten voor kinderen en uit de enorme selectie puzzels, smartgames en spelletjes tegen de achterwand.

    En als ze het niet weten, kunnen ze Albering of een collega om hulp vragen. Die lezen zelf vrijwel alle boeken die ze verkopen. „De meeste kinderen krijgen maar een paar boeken per jaar – verjaardag, Sinterklaas, Kerst – en dan moet het wel een goed boek zijn.”
    De verkoop in de winkel is maar een deel van het werk. Albering helpt ook scholen, kinderdagverblijven en instellingen bij het opzetten en op peil houden van hun bibliotheek. Hij geeft ook lezingen op de pabo over leesplezier. „Het is een beetje een missie. Elke school moet een goede schoolbibliotheek hebben, en de leraren daar bij betrekken.”

    Albering zat eerst bijna twintig jaar aan de Meent, maar toen de vastgoedeigenaar de huur met 300 procent verhoogde omdat de Meent high end moest worden, vertrok hij. Hij aarzelde over dit grote pand dat ‘uit de loop’ zit, maar toen uit een studieproject van hogeschoolstudenten bleek dat mensen niet toevallig komen binnenlopen maar de winkel echt opzoeken, waagde hij de sprong.

  7. Oosterboekhandel J. Amesz - Huiskamer van Kralingen

    Foto Walter Herfst. Boekhandel Amesz

    Wie voor het eerst Oosterboekhandel J. Amesz in Kralingen binnenloopt, zou kunnen denken dat de tijd hier heeft stilgestaan. Een eenvoudige etalage, een oude toonbank en een kassa zonder piepjes. Sinds decennia is er weinig aan het interieur veranderd. Nieuwe vloerbedekking, nieuwe elektriciteitsleidingen en computers, dat was het zo’n beetje.

    Maar wat gebleven is, is de oase van leesplezier die de Kralinger hier al sinds 1895 treft. In dat jaar stichtte Jacobus Amesz de boekhandel aan wat nu de Voorschoterlaan heet. Inmiddels zijn we drie generaties verder, en staan de tweelingzussen Miriam de Jong en Marga Hirschfeld (58) de koper te woord.
    Dat gebeurt op persoonlijke wijze. De eigenaresses kennen de klant bij naam en toenaam en bezorgen bij ouderen de bestelling desgewenst per fiets of scooter. De leesvoorkeuren zijn bekend. Komen de nieuwe catalogi uit dan maken de achterkleindochters van Jacobus Amesz fotootjes van uitgaven die bij Kralinger zus en zo in de smaak zouden kunnen vallen. Per e-mail gaat de tip vervolgens naar de klant, dikwijls met een aankoop tot gevolg.
    Samen met hun drie parttime-verkoopsters lezen Miriam en Marga zo’n twintig boeken per week. De inhoud vertellen ze aan elkaar, door zodat, wie er ook achter de kassa staat, de bezoeker te horen kan krijgen waarover belangrijke nieuwe aanwinsten gaan. Kinderboeken staan op de plek waar ooit de grootmoeder van de tweeling ter wereld kwam. Marga woont nog altijd boven de zaak.

    De Kralingse lezer heeft een brede smaak, zo weten de zusters Hofleverancier (sinds 2013). Literatuur, maar ook non-fictie, geschiedenis en biografieën. Ook wel enige filosofie. Van esoterie, fantasy en aanverwante genres moet de Oost-Rotterdammer weinig hebben.
    De oudste boekhandel van Rotterdam is een huiskamer voor generaties Kralingers. Bij geboorte of overlijden laten de zussen van zich horen. Ria Lubbers kwam pas nog bedanken voor de condoleancekaart voor haar man.

    De familie Lubbers, met als domicilie de nabijgelegen Avenue Concordia, komt er al tientallen jaren. De oud-premier kreeg , toen hij al erg ziek was, zijn laatste aankoop in de auto overhandigd. Zijn memoires, uitgegeven door Balans – met oud-Kralinger Jan Geurt Gaarlandt als directeur – worden op 14 april in familiekring bij Amezs gepresenteerd. En wijkbewoner Frits Korthals Altes, minster van Staat, begon de signeersessies van zijn Zeven politieke levens, hoe kan het ook anders, bij ‘de dames van Amesz’.

  8. Maximus - Voor mensen die het betere boek willen lezen

    Boekhandel Maximus, Hilligersberg. Foto Walter Herfst

    Wanneer je er binnenstapt, is het eerste wat je ziet de tafel met literatuur. Deze week op 1 van de zelf samengestelde top-10: Het enige verhaal van Julian Barnes. Op 2 Mythos van Stephen Fry, op 3 De ommegang van Jan van Aken.

    Ook de kasten met literatuur staan vooraan. Even zoeken zijn de Franstalige boeken, maar ze zijn er wel: Soumission van Houellebecq staat meteen na de Engelse titels. Het is een plankje dat zelfs groeit: sinds vorig jaar komt een Franse leesclub samen in de koffiehoek achterin de winkel, en de leden vragen erom.
    Hillegersberg had al in 1935 een boekwinkel, maar die zat niet altijd op dezelfde plek en had verschillende namen. In 2007 nam Hubert van Belois (53), die eerder werkte bij Paagman, AKO en BoekenPartners, boekhandel Molenaar aan de Dorpsstraat over van een ouder echtpaar. Drie jaar later verhuisde hij naar een groter pand, aan de overkant van de straat, en veranderde de naam weer opnieuw: Plantage Molenaar werd Plantage Benissimo.

    Het was in de crisis iets te hoog gegrepen: na twee jaar ging de winkel failliet. Maar zes weken later stond Hubert van Belois alweer achter de toonbank: Maximus, zoals de winkel sindsdien heet, had een nieuwe eigenaar, die hem had gevraagd bedrijfsleider te worden. Van Belois: „Ik heb geen moment geaarzeld. Ik was ervan overtuigd dat dit soort boekhandel hier kan gedijen.”

    De koffiehoek achterin is na een verbouwing het belangrijkste verschil met eerst. Hobbyboeken en tuinboeken ontbreken nog altijd („Misschien een beetje vreemd in Hillegersberg, maar het is een kwestie van ruimte”), de nadruk ligt op literatuur, geschiedenis en jeugdboeken: Maximus richt zich op een hoog opgeleid publiek. Van Belois: „De mensen die het betere boek willen lezen.” Al is er natuurlijk ook een light-reading tafel,verkopen ook hier verkopen Willem van Hanegem en Danielle Steel wel degelijk.

    Verder zijn er lezingen en evenementen en kwam er de Eenmalige Leesclub: samen een boek lezen rondom een theatervoorstelling, in combinatie met een diner. De laatste keer was dat La Superba van Ilja Leonard Pfeiffer, „daar hadden zich zeventig mensen voor ingeschreven, echt geweldig”. Signeersessies zijn er dan weer bijna niet: „Daar komt Hillegersberg echt niet voor los.”