Coalitiepartijen proberen nu zonder gezichtsverlies weg te komen

Het referendum dwong de regeringspartijen tot een flipflop: het kon tóch, de Wiv aanpassen. De kiezer bereikte wat D66 niet lukte.

Gevraagd aan Rutte of de wet nu beter is, zei hij: „Er lag al een goede wet.” Foto Remko de Waal / ANP

Ineens bleek er van alles mogelijk – en het ging ook nog eens snel en relatief soepel. Iets meer dan twee weken na het verloren referendum presenteerde het kabinet afgelopen vrijdag een reeks aanpassingen aan de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv). Met dit pakket hoopt de coalitie tegemoet te kunnen komen aan de zorgen van de kiezers, die op 21 maart met een klein verschil (49,4 tegen 46,5 procent) nee zeiden tegen de wet.

Dat het snel kon, had zo zijn redenen. Op 1 mei wordt de inlichtingenwet van kracht, dus er lag een duidelijke deadline. Anders dan bij het Oekraïne-referendum (2016) zat het kabinet deze keer niet klem tussen het parlement en de andere EU-lidstaten. En de coalitiepartijen wilden de politieke pijn van het verloren referendum zo snel mogelijk achter zich laten.

Daar kwam bij dat dit ‘nee’, anders dan twee jaar geleden, relatief makkelijk om te zetten was in maatregelen. De tegenstanders maakten zich zorgen over de ‘sleepnet’-functie in de wet, de bewaartermijn en het verstrekken van data aan buitenlandse diensten. Tegelijk betwistten ook zij niet de noodzaak van een nieuwe wet, die de geheime diensten betere toegang geeft tot het internet. Precies dat is de kern geworden van de aanpassingen: de wet gaat door, met wijzigingen op die drie punten.

Is de wet daarmee ook beter geworden? Die kwalificatie probeerde premier Mark Rutte vrijdag uit alle macht te vermijden: „Er lag al een goede wet.” De politieke verklaring voor Ruttes vaagheid is duidelijk: binnen zijn coalitie leven twee heel verschillende opvattingen over de vertaling van de uitslag – en niemand wil gezichtsverlies lijden.

Aan de ene kant heb je D66, dat graag wil benadrukken dat er substantiële concessies aan het nee-kamp gedaan zijn. De partij zit ongemakkelijk in de discussie over de Wiv: eerst tegen, sinds de formatie vóór, een hoogopgeleide achterban voor wie privacy een belangrijk thema is. Tweede Kamerlid Kees Verhoeven zegt dan ook dat de wet „absoluut beter” is geworden. „Bij de behandeling in de Tweede Kamer was het een onvoldoende, na het regeerakkoord een 6, nu een mooie 8.”

Voor het CDA geldt precies het tegenovergestelde. Partijleider Sybrand Buma wilde bij een ‘nee’ de uitslag van het referendum negeren en de wet ongewijzigd invoeren, zo zei hij vorig najaar – de veiligheid van Nederland ging immers vóór. Dat is niet gebeurd, omdat het CDA alleen stond in de coalitie: ook VVD en ChristenUnie vonden na 21 maart dat er aanpassingen moesten komen.

Lees ook: Wat al gebeurde, is nu ook in de wet verankerd

Het CDA wil dus de indruk wekken dat er niet zo veel veranderd is aan de Wiv. Buma benadrukte vrijdag in een summiere verklaring dat de wet, ondanks de aanpassingen, nog altijd „werkbaar” is voor de diensten. Het belangrijkste voor ons, zeggen ze nu bij het CDA, was eigenlijk altijd dat de wet op 1 mei van start zou gaan – en dat blijft zo.

Met dit akkoord heeft de coalitie het politieke gesteggel over de Wiv vermoedelijk achter zich gelaten. Maar de discussie over het referendum is er eigenlijk alleen maar ingewikkelder op geworden. Met deze soepele oplossing toont het kabinet namelijk aan dat het raadgevend referendum, dat op het punt staat afgeschaft te worden, wel degelijk een nuttig politiek instrument kan zijn.

Voor D66 is dit een pijnlijke constatering. De kiezer kreeg voor elkaar wat de partij tijdens de maandenlange kabinetsformatie niet lukte: wijzigingen afdwingen in een wet waarover serieuze twijfels bestaan. Maar ook het CDA zal moeten toegeven dat de kiezers via het referendum wel degelijk invloed hebben gehad – en dat de nee-stem negeren een politiek onhaalbare kaart was.

Hun mening over het raadgevend referendum hebben ze na deze week niet bijgesteld, zeggen de coalitiepartijen. De afschaffing wordt onverwijld doorgezet: volgende maand buigt de Eerste Kamer zich erover. Premier Rutte onderstreepte na de ministerraad nog maar eens wat een „gruwel” hij het referendum toch vindt. Maar in de week waarin ook een nieuw referendum over de donorwet een stap dichterbij is gekomen, dreigt de operatie ‘eliminatie volksraadpleging’ het kabinet wel steeds meer te beschadigen.

    • Thijs Niemantsverdriet
    • Pim van den Dool