Lula’s spel is uit, nu rest alleen de cel

Het Braziliaanse Hooggerechtshof wil dat ex-president Lula zijn hoger beroep achter de tralies afwacht. Het leger mengde zich in de zaak.

Foto: Fernando Bizerra jr./EPA

Het doek is gevallen: de linkse oud-president Luiz Inácio ‘Lula’ da Silva (72) kan binnen enkele dagen worden gearresteerd en achter de tralies verdwijnen. Het Braziliaanse Hooggerechtshof wees een half uur na middernacht lokale tijd in de hoofdstad Brasília, na een ruim tien uur durende sessie, het verzoek van Lula’s advocaten af om hem in vrijheid de afloop van zijn hoger beroep te laten afwachten.

Niet duidelijk is in hoeverre waarschuwingen van het leger meespeelden bij het Hof. Aan de vooravond van de stemming van woensdag twitterde de opperbevelhebber van het leger generaal Eduardo Villas Boas dat „het leger straffeloosheid verwerpt, net zoals de Brazilianen dat doen.” Erachter schreef hij: „Maar wie geeft er werkelijk om dit land?”

Dat militairen zich uitspreken over de rechterlijke macht en over politieke zaken roept traumatische herinneringen op aan de nog tamelijk recente militaire dictatuur in Brazilië (1964-1985) en de gruweldaden die toen plaatsvonden.

Lula had gehoopt op vrije voeten te kunnen blijven totdat alle juridische mogelijkheden en beroepszaken tegen zijn veroordeling zijn uitgeput. Zes van de elf rechters verwierpen zijn verzoek echter; vijf rechters stemden in Lula’s voordeel.

De ooit alom geliefde Lula die het van schoenpoetser en metaalbewerker tot president schopte, is veroordeeld tot 12,5 jaar celstraf in de grote corruptiezaak Lava Jato (Wasstraat) voor witwassen en corruptie. Eerdere pogingen van Lula om aan zijn straf te ontkomen mislukten. De juridische mogelijkheden die er nog zijn, moet de oud-president nu vanachter de tralies in gang zetten.

Steekpenningen

Volgens rechter Sérgio Moro – belast met deze grootste corruptiezaak uit de Braziliaanse geschiedenis, waar al meer dan honderd politici en topfunctionarissen in veroordeeld zijn – heeft de linkse oud-president steekpenningen aangenomen in de vorm van een penthouse ter waarde van 2,2, miljoen real (omgerekend circa 535.000 euro).

Dit strandhuis aan de kust in de deelstaat São Paulo kreeg Lula cadeau van bouwonderneming OAS in ruil voor lucratieve contracten die hij regelde voor het bedrijf bij het semi-staatsoliebedrijf Petrobras. Lula ontkent dit, volgens hem is zijn veroordeling politiek gemotiveerd: in de peilingen leidt hij met meer dan 30 procent voor de aanstaande presidentsverkiezingen van oktober.

Lula wil voor de derde keer president van Brazilië worden, maar nu hij binnen enkele dagen kan worden vastgezet slinken zijn kansen fors. Bovendien kunnen veroordeelde politici zich volgens de wet niet kandidaat stellen. Toch zouden er ook in de gevangenis nog mogelijkheden zijn voor Lula. De oud-president heeft eerder aangegeven dat wat er ook gebeurt hij zich hoe dan ook kandidaat zal stellen. „Ik wil Brazilië weer tot grote hoogte brengen, net zoals de gloriejaren toen ik aan de macht was”, zei de nog altijd gedreven oud-president vorig week bij een verkiezingstournee door het zuiden van Brazilië. Aan het einde van deze ‘karavaantocht’ liepen de spanningen op en werd een bus in zijn stoet beschoten door tegenstanders.

Polarisatie

De Brazilianen zijn sterk verdeeld geraakt over de zaak-Lula. Een polarisatie die verder zal oplopen, nu de verkiezingen naderen, zo is de verwachting.

In aanloop naar de uitspraak van woensdag, protesteerden zowel voor- als tegenstanders in alle grote steden. Tegenstanders schreeuwden leuzen als ‘Lula moet de bak in!’ En zijn aanhangers riepen om zijn vrijheid, ‘Lula livre!’

Da Silva, president tussen 2003 en 2011 is een van de invloedrijkste personen in het land: hij is enorm geliefd, maar wordt ook diep gehaat. Voor zijn aanhangers is Lula, die ook internationale faam kreeg, een bijna mythische figuur, mede door zijn eenvoudige afkomst.

Foto: Fernando Bizerra Jr./EPA

Tijdens zijn presidentschap groeide de economie jaarlijks met tot wel 7,5 procent. Dankzij Lula’s overheidsprogramma’s – gezinsuitkeringen, bestrijding van ondervoeding, toegang tot krediet, woningbouwprojecten – klommen 40 miljoen Brazilianen uit de ergste armoede omhoog.

Dit was revolutionair voor Brazilië, een van de meest ongelijke landen ter wereld, met een diepgeworteld klassensysteem. Maar voor zijn tegenstanders is Lula juist de belichaming van het ‘Lava Jato’-schandaal. Hij zou het meesterbrein zijn binnen dit enorme corruptiekartel waarbij oliebedrijf Petrobras, bouwondernemingen zoals Odebrecht en OAS en vele corrupte politici zich met publiekgeld verrijkten.

Extreem-rechtse kandidaat

Nu Lula’s arrestatie ieder moment kan plaatsvinden en hij naar alle waarschijnlijkheid geen president meer kan worden, zijn alle ogen gericht op een andere grote kanshebber voor het presidentschap. Op plek twee in de peilingen staat Jair Bolsonaro, een oud-militair met extreem-rechtse ideeën en uitspraken tegen onder meer homo’s. Bolsonaro is voorstander van versoepeling van de wapenwetgeving en hij verheerlijkt de militaire dictatuur.

Bolsonaro is een van de weinige politici die nog niet in verband worden gebracht met ‘Lava Jato’. Veel Brazilianen zien in hem een sterke man die in staat is het land uit zowel de economische als de morele malaise te halen.

Lees ook: Corruptie in Brazilië is niet links of rechts

Door met name de rechtse middenklasse wordt al langer geflirt met het leger. Steeds vaker wordt er openlijk geroepen om een terug keer naar de militaire dictatuur.

Een groot deel van de bevolking mag dan in leiders als Bolsonaro een redder zien, een vrijwel even groot deel van de Brazilianen houdt zijn hart vast en is bang voor een grotere invloed van de militairen mocht hij in het zadel komen.

Wat er nu op korte termijn gaat gebeuren met Lula, hangt vooral af van rechter Sérgio Moro, door wie de oud-president in eerste instantie werd veroordeeld. Moro zal uiteindelijk via een gerechtelijk bevel het moment van aanhouding bepalen.

De afgelopen jaren werden de Brazilianen getrakteerd op tv- beelden van vrijwel wekelijkse arrestaties in de affaire ‘Lava Jato’. Daarbij was te zien hoe de tot dan toe onaantastbaar geachte elite van het land in de boeien werd afgevoerd door de Federale Politie. Uniek in een land waar notabelen zich eeuwenlang via omkoping ongrijpbaar konden maken. De ophanden zijnde arrestatie van Lula zal een nog groter effect hebben en de polarisatie en spanning in Brazilië verder opvoeren.

    • Nina Jurna