‘Het meisje is de hoop dat het anders kan’

Theater

In het toneelstuk ‘Menuet’ van Liliane Brakema zoekt een meisje in haar „schone onschuld” toenadering tot een oudere man. Vanavond is de Nederlandse première in Den Haag.

Bert Luppes (links, als de man) Lien Wildemeersch (het meisje) en Chris Thys (de vrouw). in het decor van Menuet van NTGent. Foto Phile Deprez

Het tienermeisje zegt: „Soms is het of ik misdoe alleen met daar te zijn.” Als dienstmeisje of „bijdehandje” werkt ze in het huishouden bij een man en vrouw. Hij slijt zijn werkdagen in vrieskelders, acht uur per dag. Zijn vrouw naait kinderkleren. Man, vrouw, meisje: ze zijn tot elkaar veroordeeld in een nauwelijks verholen seksuele dans, waarin de man zijn handen niet van het meisje kan afhouden. En zijn vrouw fantaseert over vroegere seksuele avonturen bij het zien van haar zwager.

Menuet heet de roman uit 1955, geschreven door de Vlaamse auteur Louis Paul Boon. „Menuet” is een Franse dans uit de barok, geliefd om de erotische connotatie. Destijds werd Boons boek als zedeloos en pornografisch beschouwd en kreeg het, vooral uit katholieke hoek, vernietigende kritieken. Nu maakt de jonge regisseur Liliane Brakema (30) er voor NTGent een toneelvoorstelling van waarin „de drie personages leven in een grote leegte”, aldus Brakema. „Ze willen wegrennen voor die leegte, maar juist daardoor raken ze dieper gevangen.”

Chris Thys (de vrouw) en Lien Wildemeersch (het meisje). Foto Phile Deprez

Op de speelvloer in schouwburg Minnemeers in Gent staan kasten, bedden, fauteuils en kasten op elkaar gestapeld als een rotseiland. Volgens acteur Bert Luppes (de man) lijkt het op „stukken meubilair zoals die in Amsterdam uit de gracht worden getakeld. Er ligt een groene waas overheen. Dat past bij het stuk zoals wij dat brengen, alsof het erotische dansspel iets is uit het verleden. De man voelt zich onweerstaanbaar aangetrokken tot het jonge meisje. Ik speel hem als iemand die uit alle macht probeert juist niet aan haar te denken, waardoor de seksuele verkramptheid en overspannenheid groeit.”

Regisseur Brakema ziet in het meisje een symbool van de hoop dat het anders kan. „Zij durft de bestaande structuur over het taboe dat rust op liefde tussen een oudere man en een jong meisje te doorbreken.”

Alles in de draait om het kijken naar elkaar. Kijken en praten, en tegelijk verzwijgen. Ook in eerdere regies als De wilde eend van Henrik Ibsen en Face to Face naar de film van Ingmar Bergman wist Brakema onderhuidse gevoelens tussen personages invoelbaar te maken. Na haar afstuderen in 2016 aan de Amsterdamse Theaterschool richtte ze haar eigen gezelschap Firma Ducks op. Daarna regisseerde ze bij Theater Freiburg en het Noord Nederlands Toneel/Club Guy & Roni. Broeierigheid tussen toneelkarakters is haar handelsmerk.

Lien Wildemeersch (het meisje). Foto Phile Deprez

Al voor haar opleiding maakte zij theater aan de grens tussen Israël en Palestina. „In Palestina maakte ik een vergeldingsactie mee van Israëlische zijde. Vanuit de woonkamer van mijn gastfamilie hoorden we schoten, ondertussen zagen we op televisie beelden van wat er buiten gebeurde. Niemand zei iets. Die sfeer van verhullen en verzwijgen, zelfs in extreme omstandigheden, is de bron van mijn theater.”

Brakema’s versie van Menuet niet realistisch. Dus geen keuken, zolderkamer of vrouw die kinderkleertjes naait, zoals Johan Simons het stuk in 1997 regisseerde bij Hollandia. „In onze visie bestaat er liefde en aandacht tussen de personages, ook al zitten ze opgesloten in hun eigen wereld. Ze spreken weliswaar in monologen, maar ondanks dat zoeken man, vrouw en meisje toenadering.”

„Ik houd welbewust open of wij wel of niet naar elkaar luisteren”, zegt Bert Luppes. „Als het meisje praat over haar heimelijke verlangen iets met de man te beginnen, dan probeer ik met een blik of gebaar duidelijk te maken dat hij haar hoort. Maar het is minimaal, zodat de toeschouwer in het ongewisse blijft: luisteren ze nu wel of niet naar elkaar?”

De personages zijn gemiddeld zo’n dertig jaar ouder dan de voorgeschreven leeftijden. In de roman zijn de man en vrouw in de twintig, het meisje veertien. „Door dat leeftijdsverschil krijgt de voorstelling iets van het afleggen van verantwoording en rekenschap” zegt Luppes. „Wij vertellen het publiek dat we ooit, in een ander leven, alledrie seksuele fantasieën hadden en deze probeerden te onderdrukken. Neem alleen al het meisje: door haar schone onschuld en de openlijke vragen die ze stelt, ontwricht zij alles en iedereen.”

    • Kester Freriks