Grondwater: vaak veel nitraat, nikkel, sulfaat

Nitraat in grondwater komt hoofdzakelijk van de landbouw, van mest.

Een slootje op het plattenland in Nieuwersluis, waarin je veel dood gras ziet. Foto Daniel Niessen

Een groot groen vierkant putdeksel steekt net boven de grond uit. Verderop zijn er nog twee zichtbaar. In dit bos aan de rand van het Achterhoekse dorp Zeddam pompt drinkwaterbedrijf Vitens grondwater op en maakt er drinkwater van. Op deze locatie, zo vertelt omgevingsmanager Gerben Korten, voldoet het grondwater inmiddels wél aan de nitraatnorm, die voorschrijft dat er per liter maximaal 50 milligram nitraat in mag zitten. „Maar dat is nog niet overal het geval.”

De Wereldgezondheidsraad classificeert nitraat als mogelijk kankerverwekkend. Op basis daarvan is de norm in grondwater (50 mg/l) vastgesteld.

Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) publiceerde vorig jaar een onderzoek naar 109 van de circa 200 gebieden waar in Nederland grondwater wordt gewonnen voor drinkwaterproductie. Al die gebieden liggen op de zandgronden – grofweg de rechterhelft van Nederland – en in het lössgebied in Zuid-Limburg. De nitraatconcentratie onder de landbouwgronden is hier sinds de jaren 90 fors afgenomen, maar de afname stagneert sinds 2012. In 28 van de 109 gebieden lag de gemiddelde concentratie nitraat (die wordt gemeten in de bovenste laag van het grondwater) over de periode 2010-2015 bóven de norm.

Nitraat in grondwater komt hoofdzakelijk van de landbouw, van mest. Het spoelt vanaf de akkers en de weilanden uit naar omliggende gebieden, naar het grondwater. Op de droge zandgronden gaat dat relatief makkelijk. Het duurt enkele tot tientallen jaren voordat het ondiepe grondwater de drinkwaterbronnen bereikt. Omdat nitraat zich lastig laat verwijderen, kiezen drinkwaterbedrijven meestal voor menging met ‘schoner’ grondwater.

Harder water

Verder kan nitraat, afhankelijk van bodemeigenschappenen grondwaterstand, via chemische reacties in de ondergrond ervoor zorgen dat kalk vrijkomt. Dat maakt grondwater harder. Of er komen schadelijke zware metalen vrij, zoals nikkel. Ook daartegen nemen drinkwaterbedrijven maatregelen.

Het KWR, het wateronderzoeksinstituut in Nieuwegein, heeft voor de 200 grondwaterwinningen onderzocht of in de periode 2010-2015 de norm voor nitraat, hardheid, nikkel of sulfaat in het opgepompte grondwater werd overschreden. In 89 ervan was dat zo voor één of meerdere van de vier normen.

Hoeveel de drinkwaterbedrijven investeren om alle mest-gerelateerde problemen aan te pakken, is niet duidelijk. Omgevingsmanager Gerben Korten van Vitens zegt dat het bedrijf jaarlijks 15 miljoen euro aan zuiveringskosten kwijt is, waarvan het grootste deel voor ontharding. Maar mest is niet de enige oorzaak van hard water, zegt hij.

Brabant Water laat weten dat het in 2013, door een combinatie van factoren, de winputten op twee locaties heeft gesloten en verplaatst. Op een ander punt moest het bedrijf dieper gaan winnen. De kosten: 24 miljoen euro.

De overkoepelende organisatie van drinkwaterbedrijven, Vewin, sloeg vorig jaar alarm en vroeg de overheid om extra maatregelen, om die nitraatuitspoeling sneller terug te dringen. Toenmalig staatssecretaris Van Dam (PvdA, Landbouw) kondigde extra maatregelen af voor 40 grondwaterwinningen in het zuiden en oosten van Nederland waar de nitraatnorm nog steeds ruim wordt overschreden. Maar het zijn geen verplichte maatregelen, zoals de Vewin wilde. Van Dam wil de boeren niet opzadelen met nog meer regeldruk, schrijft hij in een Kamerbrief op 5 juli 2017. Drinkwaterbedrijven moeten er in overleg met de boeren uit zien te komen. Die kunnen bijvoorbeeld na de teelt van mais of prei nog een volgend gewas telen, gras bijvoorbeeld, dat extra stikstof uit de bodem opneemt. Rond de winvelden van Vitens in Zeddam gebeurt dat nu. Drinkwaterbedrijf WML in Limburg laat weten goede ervaringen te hebben met meewerkende boeren in het zuiden van de provincie. Maar lang niet iedereen wil meedoen, zegt een woordvoerder. „De helft van ons grondwaterwingebied hebben we nog niet gedekt.” Het ministerie heeft een evaluatie beloofd.

    • Marcel aan de Brugh