Race om een laatste referendum

Donorwet Weblog GeenStijl verzamelt handtekeningen voor een laatste volksraadspleging over de donorwet. Maar de tijd dringt.

De toon is gezet. GeenStijl, een drijvende kracht achter het Oekraïnereferendum, wil „de Allerlaatste Kans Om Nog Iets Te Mogen Zeggen Over Onszelf” door een referendum af te dwingen over de D66-wet „ter Opeising van Organen van Alle Nederlandse Bijna Dode Staatsburgers”. Sinds dinsdag verzamelt het weblog handtekeningen voor een volksraadpleging over de donorwet. De eerste 7.500 steunbetuigingen zouden binnen zijn.

Of de poging slaagt, hangt af van het tempo waarin de Eerste Kamer het wetsvoorstel ter afschaffing van het referendum afhandelt. Het is een race, tussen voor- en tegenstanders van het referendum én tussen de voor- en tegenstanders van de donorwet, die in juni tot een climax komt. Morele druk op het kabinet, met name op D66, om een referendum sowieso toe te staan zal de komende weken oplopen. Welke hindernissen moeten de partijen nemen?

30 maart: Donorwet gepubliceerd

Ruim zes weken na de stemming in de Eerste Kamer op 13 februari publiceerde het kabinet de donorwet in het Staatsblad, waarmee de wet referendabel werd. De initiatiefwet van Tweede Kamerlid Pia Dijkstra (D66) regelt dat iedere volwassene die zich niet actief afmeldt in het donorregister automatisch staat geregistreerd als ‘geen bezwaar’ hebbend tegen transplantatie. Al houden nabestaanden het laatste woord. De wet werd in beide Kamers met minimaal verschil aangenomen en leidde tot heftige politieke en maatschappelijke discussie.

Het kabinet vertraagde de publicatie van de wet omdat er geld gevonden moest worden voor de uitvoering. Maar toen de geruchten toenamen dat het uitstel te maken had met de dreiging van een referendum, ondertekende minister Bruno Bruins (Zorg, VVD) de wet afgelopen week alsnog – zonder de benodigde dekking.

Lees ook: De slimme lobby die de donorwet erdoorheen kreeg, een reconstructie van onze verslaggevers Enzo van Steenbergen en Emilie van Outeren.

26 april: Deadline verzoek referendum

De ondertekening van de donorwet geeft de initiatiefnemers tot 26 april om 10.000 handtekeningen te verzamelen in de zogeheten inleidende fase. Die periode staat vast, dus het proces wordt niet versneld als al deze week alle krabbels binnen zijn. Nadat de Kiesraad de handtekeningen heeft geteld, gaat op 3 mei de termijn in voor het ophalen van de resterende 300.000 handtekeningen.

29 mei, 5 of 12 juni: Debat afschaffing referendum

Na nog twee vragenrondes en het meireces zal de senaat vermoedelijk op 5 of 12 juni debatteren over de afschaffing van het referendum. Als het kabinet de vragen razendsnel beantwoordt en de coalitie er heel veel druk op zet, is eind mei ook mogelijk, maar sommige oppositieleden zullen dan moord en brand schreeuwen.

Verschillende partijen hebben tegenstrijdige belangen bij het maken van haast. Zo zijn de SGP en ChristenUnie erg tegen het houden van referenda, maar stiekem blij als een volksraadpleging de door hen gehate donorwet doorkruist.

Voor D66 doen alle scenario’s pijn. De draai die de partij heeft gemaakt van voor- naar tegenstander van het referendum blijft pijnlijk en het snel doordrukken van de afschaffing wakkert woede daarover aan. Maar een negatief volksoordeel over de zwaarbevochten initiatiefwet zou afbreuk doen aan een D66-succes. Partijleider Alexander Pechtold en andere D66’ers reageren laconiek op een mogelijk laatste referendum.

5, 12 of 19 juni: Stemming referendumafschaffing in Eerste Kamer

Normaliter stemt de Eerste Kamer een week na het plenaire debat over een wet. De SGP zal de coalitiepartijen steunen (40 van de 75 zetels).

Verantwoordelijk minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken, D66) zal in het debat ook de vraag krijgen of zij niet sowieso een referendum over de donorwet mogelijk wil maken.

14 juni: Deadline handtekeningen

Sneller dan binnen zes weken 300.000 handtekeningen ophalen, maakt ook in de definitieve fase geen verschil. De Kiesraad begint pas op 14 juni met het tellen en geldig verklaren. Hamvraag is of de senaat dan net wel of nog net niet heeft ingestemd met het schrappen van het referendum, en de wet al is ondertekend.

Ergens juni: Publicatie referendumafschaffing in Staatsblad

Dit is de laatste horde. De wet die het referendum afschaft, gaat in op het moment dat die door kabinet en koning ondertekend in het Staatsblad staat. In de afschaffingswet is geen overgangsregeling opgenomen voor referenda waarvan het stadium van handtekeningen ophalen nog loopt. Zo’n regeling geldt alleen als de Kiesraad al aan het tellen is, dus in de twee weken na 14 juni.

Als de senaat ‘op tijd’ gestemd heeft, wordt het dus een politieke keuze van het kabinet of de intrekkingswet voor of na de deadline wordt gepubliceerd. Op die mogelijkheid wil niemand nog vooruitlopen.

Mocht het kabinet het referendum over de donorwet toestaan, dan wordt het binnen een half jaar (uiterlijk half december) georganiseerd. En, zo redeneert het kabinet, ook zo’n aller-allerlaatste referendum zou niet bindend maar raadgevend zijn. Een ‘nee’ van de kiezer is dus niet per definitie het einde van de donorwet.