Kunnen de Russen ook gelijk hebben?

Gifgasaanslag Volgens de Britten zit Moskou achter de aanslag op ex-spion Skripal. Maar Londen levert niet veel bewijs voor die beschuldiging.

1 Hebben de Russen gelijk als ze zeggen dat hun betrokkenheid niet bewezen is?

We weten niet over welke informatie de Britten beschikken en wat ze de Russen hebben verteld, maar het is pijnlijk dat dinsdag namens het onderzoeksinstituut in Porton Down werd meegedeeld dat de herkomst van het gebruikte gif niet was vast te stellen. (‘Porton Down’, dat langgeleden zelf chemische wapens ontwikkelde, onderzoekt nu de gifmoord.) Dat is ook onze taak niet, zei directeur Gary Aitkenhead. Wel leek hij te bevestigen dat het om novitsjok ging, een zenuwgas dat in de jaren zeventig en tachtig door Russische chemici in Sjichany werd ontwikkeld. Er is geen remedie tegen een vergiftiging met novitsjok, herhaalde Aitkenhead het oordeel van enige Russische ingewijden.

Het bestaan van novitsjoks werd in 1992 onthuld door chemicus Vil Mirzajanov die zijdelings bij de ontwikkeling was betrokken. Het is aannemelijk dat hij de structuur ervan prijsgaf bij zijn ondervraging door CIA en FBI in 1995 toen hij in de Verenigde Staten kwam wonen (hoewel hij dat tegenover NRC ontkende). Rond 2005 zal de structuur hoe dan ook in het Westen bekend zijn geraakt. Er valt niet aan te twijfelen dat de stoffen onmiddellijk zijn nagemaakt door laboratoria als het Britse ‘Porton Down’ en het gelijksoortige Amerikaanse ‘Edgewood Arsenal’ (of het Nederlandse TNO in Rijswijk). Wat ‘Porton Down’ betreft, heeft minister Boris Johnson (Buitenlandse Zaken) dat ook toegegeven. In beginsel kan het gif dus ook door medewerkers van zulke laboratoria zijn geleverd.

2 Zijn er anderen die het gif kunnen hebben geleverd?

Op 17 maart is van Russische zijde geopperd dat het onbekende gif, afgezien van het Verenigd Koninkrijk, ook door laboratoria in Zweden, Slowakije en Tsjechië kon zijn geleverd. Dat is onmiddellijk tegengesproken, maar het noemen van Tsjechië was niet vreemd. Chemici verbonden aan een laboratorium in Brno (zoals Jiri Matousek, Ivan Masek e.a.) timmerden in de jaren negentig aan de weg met de ontdekking van ‘nieuwe supertoxische dodelijke stoffen’ verwant aan zenuwgassen. Zij moeten van nature ook in novitsjoks geïnteresseerd zijn geweest. De Amerikanen drongen bij de Tsjechen aan op een publicatiestop.

De Russische krant Novaja Gazeta kwam op 22 maart met een interessante suggestie. Volgens de krant zou chemicus Leonid Rink van het laboratorium in Sjichany dat destijds de novitsjoks ontwikkelde in 1995 een kleine partij novitsjoks hebben verhandeld om aan geld te komen. Afnemers waren figuren uit de onderwereld. Het vergif zou onder meer zijn gebruikt om er in 1995 de bankier Ivan Kivelidi mee te vermoorden. Deze moord heeft geleid tot een strafproces waarvan Novaja Gazeta enige documenten liet zien. Eén document toonde de vermoedelijke structuur van het gebruikte gif - en die leek wel wat op die van de bekende novitsjoks.

Mogelijk zijn nog ampullen met novitsjok uit 1995 in handen van de ‘maffia’. Of de stoffen wel zo lang houdbaar zijn, is onbekend. In ieder geval valt niet uit te sluiten dat Skripal buiten betrokkenheid van de Russische overheid met Russisch novitsjok is vergiftigd.

3 Zal het bewijs voor Russische herkomst van het gif ooit geleverd worden?

Als de daders nooit gevonden worden kan dat moeilijk worden. Maar onmogelijk is het niet. Stoffen zoals zenuwgassen zijn altijd langs meerdere wegen te synthetiseren en elke route brengt zijn eigen begeleidende ‘vervuiling’ met zich mee. Er kunnen ook unieke stoffen zijn toegevoegd om een gewenste reactie te versnellen of om de houdbaarheid van de zenuwgassen te vergroten. Voor de feitelijke toepassing als militair wapen kan het zenuwgas zijn gemengd met stoffen die de verspreiding vergemakkelijken of die de beoogde menselijke doelwitten ontvankelijker maken (bijvoorbeeld door de doorlaatbaarheid van de huid te vergroten). Het is daarom denkbaar dat ‘originele’ Russische novitsjoks een karakteristieke signatuur hebben. Maar dan moet die signatuur wel in het Westen bekend zijn. Daarvoor zou ‘het Westen’ moeten kunnen beschikken over monsters origineel novitsjok. Als die monsters er al zijn zal men dat niet graag willen toegeven. Rusland zelf kan niet behulpzaam zijn, want dat ontkent ooit novitsjoks te hebben geproduceerd.

4 Heeft de Britse regering haar hand overspeeld?

Het valt niet te ontkennen dat er een zekere onbekooktheid zit in het Britse optreden. Op 12 maart deelde premier Theresa May mee dat ‘military grade’ zenuwgas was gebruikt van een soort dat Rusland ontwikkelde. Waaruit was gebleken dat het gif van ‘military grade’ was, is nooit bekendgemaakt. Het zal ook wel niet de bedoeling zijn geweest dat minister Boris Johnson met zoveel woorden toegaf dat ‘Porton Down’ over eigen novitsjok beschikt of had beschikt.

Johnsons bewering tegenover de BBC op 18 maart dat er bewijs is dat – en waar – Rusland de laatste tien jaar voorraden novitsjok heeft aangelegd ligt de laatste dagen zwaar onder vuur. Als Johnson zo zeker van zijn zaak was, had hij de OPCW (de organisatie die toeziet op handhaving van het verbod op chemische wapens) om een speciale inspectie kunnen verzoeken. Dat heeft hij niet gedaan.

Volgens de Britse regering heeft de Russische overheid het sterkste motief, maar mogelijk heeft Skripal als dubbelspion individuele vijanden gemaakt voor wie dat nog meer geldt.