Het dal dat midlifecrisis heet (en hoe je er mee omgaat)

Boek Probeer tijdens een midlifecrisis helder na te denken, stelt hoogleraar filosofie Kieran Setiya. Was dat alternatieve leven in je hoofd echt veel beter?

Illustratie Martien ter Veen

Hoe kan een mens voldoening vinden in het leven dat hij leidt? Hoe kan hij ontsnappen uit het gevoel vast te zitten in een onbevredigend leven, en een beetje opgewekt blijven ondanks het vooruitzicht op de dood?

Deze vragen stelt Kieran Setiya vooral zichzelf in zijn boek Midlife, a philosophical guide. De 42-jarige hoogleraar filosofie aan het Massachusetts Institute of Technology in Boston werd zelf op zijn 35ste getroffen door „een verontrustende mix van nostalgie, spijt, claustrofobie, leegte en angst”. Lief gezin, fijne vrouw, mooie carrière en toch „gevloerd door de existentiële vragen die bij het midden van het leven horen.” Trouw aan zijn vak besloot hij de klassieke uitdagingen van deze levensfase te bestuderen vanuit de filosofie. Het leverde een elegant, intellectueel boekje op – als je het leest na drie glazen wijn gaat er veel aan je voorbij.

Na vijftig jaar wetenschappelijke discussie of de midlifecrisis nu wel of niet bestond, bewezen Britse onderzoekers in 2008 dat tevredenheid met het eigen leven de vorm heeft van een U. De tevredenheid was hoog in de jongvolwassenheid, en op oudere leeftijd, het dal van de U kwam op gemiddeld 46 jaar. Dit patroon was hetzelfde in 72 landen en gold voor mannen en vrouwen.

De verklaring van de dip kwam van de Duitse econoom Hannes Schwandt, die dertien jaar lang 23.000 mensen tussen 17 en 85 jaar oud volgde. Zijn conclusie was dat jonge mensen optimistische verwachtingen hebben, en dat de mislukking daarvan in het midden van het leven pijnlijker wordt gevoeld dan aan het einde, als mensen berusting en dankbaarheid hebben ontwikkeld.

„Het is een cluster van gevoelens die zich tijdens de midlife-periode het meest intens manifesteren”, zegt Setiya via Skype vanuit Boston. Hij somt op: „Een versmalling van het aantal opties, het besef dat je dromen moet opgeven, je neerleggen bij de fouten die je gemaakt hebt.”

Wat pijn doet, is dat ons eigen leven niet meer als een optie aanvoelt

Kieran Setiya

Helder nadenken kan een mens door deze onstuimige wateren navigeren, volgens Setiya. Neem om te beginnen de klassieke klaagzang ‘is dit alles wat er is?’. Hij haalt de 19de-eeuwse filosoof John Stuart Mill aan, die zichzelf de vraag stelde of hij gelukkig zou zijn als de sociale hervormingen waarvoor hij zich inspande, wereldwijd zouden slagen. Toen het antwoord ‘nee’ luidde, stortte dat inzicht Mill in een depressie. Waar lag de voldoening van het leven dán? Om later in zijn autobiografie te concluderen dat het lezen van poëzie hem een ‘inner source of joy’ gaf die hem een eeuwig geluk opleverde.

Ruimte blijven maken voor hobby’s

Setiya maakt onderscheid tussen inspanningen die erop gericht zijn iets op te lossen, dus die nódig zijn om te doen (de sociale hervormingen van Mill, een vergadering), en inspanningen die waarde hebben om zichzelf. Zeilen, lezen of Zweedse kaneelbroodjes bakken zijn dingen die je ook nog wilt doen als de wereld ideaal is, en er geen problemen en verplichtingen zouden bestaan. Setiya noemt dit existentiële waarden. Maar het zijn uitgerekend deze activiteiten die het moeten ontgelden onder de druk van verplichtingen en noodzakelijkheden die bij de midlifeperiode horen. „In je werk, in je relatie, in je vrije tijd moet je ruimte maken voor die existentiële waarden. Hoe meer tijd je daarvoor maakt, hoe geringer waarschijnlijk je midlifecrisis.”

Een ander veelvoorkomend aspect van de midlife-periode is onbehagen over de vaste vorm die het leven heeft aangenomen. „Ik kijk met jaloezie terug op mijn jongere zelf”, schrijft Setiya. „Die jongere zelf kon alles zijn. Maar ik ben veroordeeld: de koers is uitgezet, het traject ligt vast, deuren zijn gesloten.” En toch, zegt hij, overschatten we de waarde van het hebben van opties. In Midlife beschrijft hij het leven van de fictieve held Reginald Perrin uit de gelijknamige trilogie van schrijver David Nobbs. Perrin doet of hij dood is, meet zich een nieuwe naam en een nieuw uiterlijk aan, trouwt met zijn weduwe en solliciteert op zijn oude baan. Setiya: „Maar nu omdat hij ervoor heeft gekozen, niet omdat hij er als in een gevangenis in vastzit.

„Wat pijn doet”, zegt Setiya, „is dat ons eigen leven niet meer als een optie aanvoelt. Nu ik mág doen waar ik ooit van droomde, in mijn geval filosofie doceren aan een prestigieuze universiteit, móét ik het ook doen, want ik moet er de hypotheek van betalen. Een dokter word ik niet meer.”

Dit is in de literatuur en films de klassieke vorm van de midlifecrisis: iemand die zijn leven overhoop gooit voor een alternatief dat uiteindelijk slechter blijkt dan wat hij had, gewoon omdat het aantrekkelijk was om een keus te kunnen maken.

Lees ook deze next question uit de oude doos: Waarom zitten vrouwen nooit in een midlifecrisis?

Setiya: „De aantrekkingskracht van verandering zelf kan bedrieglijk zijn. Het is dwaas om te denken dat het hebben van opties goed zou kunnen zijn voor het bereiken van resultaten die je op zich helemaal niet zou willen.”

Spijt over misstappen in het verleden, over foute keuzes, te snel genomen afslagen waar doorzettingsvermogen iets groots had kunnen opleveren, is ook zo’n voor de midlife kenmerkend gevoel. Wat volgens Setiya helpt is om heel aandachtig, heel specifiek de details van het alternatieve leven te verkennen waarin die fouten niet zijn begaan. „Die wereld zou zeker veel dingen buitensluiten die je op dit moment juist heel erg waardeert”, concludeert hij.

Op de opmerking dat het allemaal wel erg bedacht is, en dat iets intellectueel tot je laten doordringen iets heel anders is dan het ook vóélen, zegt Setiya: „Klopt, dit boek is een abstract-cognitieve therapie. Ik analyseer de gedachten die ten grondslag liggen aan de gevoelens in de midlife-periode. Die gedachten corrigeren kan van invloed zijn op hoe je die periode beleeft. Mij hielp het ook echt.”

Betekenis vinden in je activiteit

Setiya’s persoonlijke probleem was dat hij jaren had gezwoegd voor het persoonlijke en professionele succes dat hij nu had, en zich toch leeg voelde. Tot hij zich realiseerde dat hij altijd van het ene project naar het andere snelde, en moeite had plezier te hebben in wat hij deed. „Ik ben een gedreven persoonlijkheid en ik ben constant gestresst over het volgende dat moet worden gedaan,” zegt hij. „Er is altijd weer een nieuw project dat moet worden afgerond. Voldoening ligt altijd in het verleden of in de toekomst. Ik vind het heel moeilijk om lol te hebben in wat ik doe terwijl ik het doe en voor mij is dat uiteindelijk het belangrijkste inzicht geweest: als ik niet begin te waarderen wat ik aan het doen ben terwijl ik het doe, glijdt mijn leven van me weg. „Vind betekenis in het proces zelf”, raadt de filosoof aan. „In mijn geval is dat plezier voelen in nadenken en schrijven over filosofie in plaats van louter in de voltooiing van een boek.”

Lees ook: Stop met streven naar geluk

Dit is goed nieuws voor de midlifers die helemaal geen zin hebben in dat ingewikkelde filosofische geanalyseer en gewoon een snelle auto of motor willen kopen. Dit stereotype accessoire van de midlifer ondersteunt namelijk precies de aandachtige staat van zijn die Setiya aanraadt:„Niemand koopt zo’n auto om zo snel mogelijk van A naar B te komen, maar om het pure plezier van het onderweg zijn.”

Kieran Setiya: Midlife, a Philosophical Guide. Princeton Press. 20,99 euro
    • Annemiek Leclaire