Gezocht: nieuwe AIVD-baas

Geheime dienst De vacature voor de hoogste post van de geheime dienst opende woensdag. Wordt het Dick Schoof, Hans Leijtens, of toch een vrouw? En waar moet de nieuwe chef aan voldoen?

Rob Bertholee, directeur-generaal van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst. Foto Lex van Lieshout/ANP

Gevraagd: een nieuw hoofd van de AIVD. Woensdag ging de vacature open voor deze belangrijke post. Rob Bertholee, nu chef van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst, vertrekt per 1 december. Dan loopt zijn termijn af.

Wie beslist over de benoeming en wie zijn de kandidaten voor zijn opvolging?

1 Waarom is de functie belangrijk?

Het is de meest prestigieuze overheidsvacature van dit jaar – na de nieuwe vicepresident van de Raad van State. De AIVD-chef is hét gezicht van de geheime dienst naar buiten. Hij heeft, met de chefs van andere diensten zoals de Nationale Politie, de leiding bij het voorkomen van terroristische aanslagen en het tegengaan van cyberaanvallen van buitenlandse mogendheden als China, Rusland en Iran. Ook in internationaal verband, vooral Europees, is zijn rol in snel tempo belangrijker geworden. Sinds de aanslagen van november 2015 in Parijs werken dertig Europese landen zeer nauw samen.

2 Hoe verloopt de opvolgingsprocedure?

Op de website van de Algemene Bestuursdienst (de rijksorganisatie die formeel dit soort topbenoemingen voorbereidt) is woensdag de vacature geopend. Iedereen die aan de gepubliceerde profielschets voldoet, kan solliciteren. Naar verluidt wil minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken, D66), die politiek verantwoordelijk is voor de AIVD, vaart maken met de benoeming. Het botert niet zo tussen Ollongren en huidig hoofd Rob Bertholee, zeggen bronnen tegen NRC.

Dick Schoof, Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid. Foto Bas Czerwinski/ANP

3 Wat voor iemand wordt er gezocht?

De profielschets spreekt over iemand met „bewezen politiek-bestuurlijke ervaring” die het nodige van cyberzaken weet, goed kan samenwerken met internationale collega’s en verbindend werkt voor de ongeveer 1.700 collega’s van de dienst. „De publieke leider beschikt over zelfinzicht en organiseert reflectie in het veld” – kwaliteiten waar Bertholee wat minder om bekend stond.

„Dat vraagt ook om persoonlijke moed”, aldus de schets.

Ook wordt gezocht naar een meewerkend voorman, iemand die „meedoet” met beslissingen om operaties van de geheime dienst te beginnen of te stoppen. „Dat vraagt ook om persoonlijke moed”, aldus de schets.

Verder is een scherp politiek instinct van belang in het contact met ministers als Ollongren, Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) en premier Rutte (VVD). Onder meer de invoering van de nieuwe inlichtingenwet, die bij referendum werd afgestemd en mogelijk wordt aangepast, vergt een goede relatie met de ministers. De nieuwe baas kan „probleemloos schakelen met bewindspersonen, politici, ambtelijke leiding en de top van het bedrijfsleven”, stelt de profielschets.

Opvallend is wat juist níét wordt genoemd in de uitgebreide schets: affiniteit met de media. De AIVD zou graag meer ruimte hebben om zelf de media op te zoeken, zoals de afgelopen weken in de referendumcampagne gebeurde. Afgaande op de profielschets komt die ruimte er niet.

4 Wie beslist?

Minister Ollongren, samen met de premier, dit laatste gezien het belang van de benoeming voor de staatsveiligheid. Persoonlijke en politieke overwegingen van ministers zijn de laatste tijd belangrijker geworden. Eind vorig jaar benoemde Ollongren partijgenoot Maarten Schurink tot hoogste ambtenaar op Binnenlandse Zaken. Hij was eerder gemeentesecretaris in Dordrecht en Utrecht en voorzitter van de Haagse afdeling van D66.

Op de achtergrond speelt ook Paul Huijts een rol, de hoogste ambtenaar op het ministerie van Algemene Zaken. In die functie is hij coördinator van de ambtelijke begeleiding van het werk van de diensten. Huijts is partijloos.

Hans Leijtens, ex-directeur-generaal van de Belastingdienst. Foto Martijn Beekman/ANP

5 Speelt de AIVD zelf een rol in het sollicitatieproces?

Hooguit qua bijdrage aan de profielschets. Het is vrijwel nooit voorgekomen dat de nieuwe chef uit AIVD-gelederen afkomstig was. De benoeming van een ‘parachutist’ moet voorkomen dat de veiligheidsdienst een staat in de staat wordt. Eerder werd de dienst geleid door voormalige politiemensen (Sybrand van Hulst, Gerard Bouman), hoge militairen (Nico Buijs, Rob Bertholee) of topambtenaren (Koos Sinninghe Damsté, Pieter de Haan, Arthur Docters van Leeuwen).

6 En, wie wordt het?

Dick Schoof of iemand anders. De huidige Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) wil graag Rob Bertholee opvolgen, zeggen bronnen. Schoof heeft, naar verluidt, de steun van Mark Rutte, met wie hij nu nauw samenwerkt. Ook schurkt hij dicht aan tegen de politiek en kan dus „probleemloos schakelen”, zoals de profielschets vraagt.

Lees hier een portret dat NRC begin 2015 maakte van Dick Schoof.

Minpunt: Schoof (1957) staat bekend als ambitieus en energiek topambtenaar, soms meer bezig met de beeldvorming rond zichzelf dan met zijn organisatie. De ondernemingsraad van de NCTV gaf om deze reden in 2013 een negatief advies over Schoof.

Rivalen van Schoof met een ingetogener stijl maken daarom wel degelijk kans bij Ollongren. In dit verband gaan ten minste twee namen rond. Ten eerste wordt Hans Leijtens (1963) genoemd. Hij is topambtenaar die bij de overheid kortlopende projecten doet sinds zijn ongelukkige avontuur als hoofd van de Belastingdienst. Daar vertrok hij alweer na een jaar. Leijtens heeft een defensie-achtergrond, niet onbelangrijk gezien de noodzakelijke samenwerking met de MIVD in bijvoorbeeld de gezamenlijke cyber-eenheid. Zo was Leijtens onder meer chef van de Koninklijke Marechaussee. Deze veranderde hij in een organisatie met nauwere relaties met de politiek, geheel conform de dominante bestuursfilosofie van dit moment. Relevant detail: juni 2014 (her-)trouwde Leijtens met Monica den Boer, Tweede Kamerlid voor D66, de partij van Ollongren.

Lees hier een portret dat NRC in 2015 van Hans Leijtens maakte.

Naast Leijtens wordt in het Haagse circuit ook Pieter-Jaap Aalbersberg genoemd, sinds 2011 chef van de Amsterdamse politie. Aalbersberg beschikt over een goede staat van dienst. Hij werkte nauw met het kabinet samen bij de nasleep van de ramp met de MH17.

Tot slot kunnen dark horses een rol spelen bij de keuze van een nieuwe chef. Bij de laatste benoeming van een AIVD-hoofd, in 2011, kwam Rob Bertholee in de laatste fase als konijn uit de hoge hoed. Hij was toen commandant van de landstrijdkrachten. Interessante vraag is of Ollongren in de procedure zal proberen een onbekende vrouw voor te dragen.

Meer nieuws over de opvolging van Bertholee wordt komende zomer verwacht.

    • Kees Versteegh