Dictator die huishield ‘met bijbel en mitrailleur in de hand’

José Efraín Ríos Montt (1926-2018)

De diepgelovige christen liet tijdens de Koude Oorlog in Guatemala indianendorpen uitroeien in de strijd tegen de linkse guerrilla.

Efraín Ríos Montt in 2012 Foto Rodrigo Abd/AP

Van alle rechtse militaire dictaturen die Latijns-Amerika tijdens de Koude Oorlog kende, was die van de zondag op 91-jarige leeftijd overleden ex-generaal Efraín Ríos Montt wel een van de bloedigste.

In de 17 maanden dat hij tussen maart 1982 en augustus 1983 aan de macht was, paste zijn regime een tactiek van de verschroeide aarde toe op het Guatemalteekse hoogland. Strijdend tegen de linkse guerrillabeweging URNG veegden leger en doodseskaders 448 dorpen van de kaart.

Hierbij vermoordden ze zeker tienduizend, voornamelijk inheemse burgers, verkrachtten vrouwen en kinderen en joegen tienduizenden anderen de grens met Mexico over. Overlevenden werden in strafkampen opgesloten om hen van hun vermeende communistische sympathieën af te helpen. Het werd de wreedste periode in een toch al zeer bloedige burgeroorlog (ruim honderdduizend doden van 1960 tot ’96).

Bevreesd voor de opmars van het communisme in zijn ‘achtertuin’, hielp of hield Washington in die jaren overal rechtse militairen in het zadel. Zoals veel collega-dictators werd ook Ríos Montt opgeleid op legerscholen in de VS. Zijn coup, in 1982, tegen de zittende dictator werd gelijk omarmd door de regering-Reagan.

Factor van politiek belang

Ríos Montts anticommunisme kwam sterk voort uit zijn geloof. Opgegroeid als rooms-katholiek bekeerde hij zich later tot voorganger van de evangelische pinksterkerkgemeenschap El Verbo (Het Woord). „Een ware christen draagt niet alleen de bijbel, maar ook een mitrailleur”, meende de christen-fundamentalist.

Na zijn relatieve korte regeerperiode bleef Ríos Montt nog lang een belangrijke politieke speler – ook toen Guatemala geleidelijk aan weer een democratie werd. Hij richtte zijn eigen partij FRG op, waarmee hij in 2003 nog tevergeefs een gooi naar het presidentschap deed.

Nadat hij in 2012 zijn parlementszetel – en dus zijn immuniteit – verloor, kwam het tot een proces tegen hem. Hij hield in militaire kringen, onder grootgrondbezitters en binnen de magistratuur echter genoeg reactionaire medestanders om geen dag de cel in te hoeven. Een veroordeling, in 2013, wegens genocide en misdaden tegen de menselijkheid werd op omstreden gronden opgeschort door het Grondwettelijke Hof. Toen het in 2015 opnieuw tot een proces kwam, oordeelden rechters dat Ríos Montt al te seniel was om nog terecht te staan.