Ruzie met een versie van jezelf

Achtergrond Waarom is de liefde tussen moeder en dochter soms zo ingewikkeld? In haar voortreffelijke regiedebuut ‘Lady Bird’ schuift Greta Gerwig clichés opzij en gaat op zoek naar een antwoord.

Moeder en dochter kopen een jurk; Lady Bird (Saoirse Ronan) en Marion (Laurie Metcalf).

Liefdevolle momenten tussen moeder en dochter die in enkele seconden omslaan in venijnige uithalen, Lady Bird zit er vol mee. Greta Gerwigs tragikomedie opent met de 17-jarige Christine en haar moeder Marion die gezamenlijk zitten te janken in de auto tijdens het luisteren naar de audioversie van John Steinbecks The Grapes of Wrath. Maar zodra Christine begint over haar plan om thuisstad Sacramento na haar eindexamen te verlaten, volgt een stroom verwijten over haar snobisme en gebrek aan arbeidsethos. Plus een terloopse sneer over hoe belachelijk het is dat de tiener haar echte voornaam heeft ingeruild voor het minder alledaagse ‘Lady Bird’. Om haar moeder te pesten laat Christine zich onverhoeds uit de rijdende auto vallen.

Greta Gerwigs regiedebuut draait om de coming-of-age van Christine. We zien haar worstelen met verliefdheden en vriendschappen, maar „het centrale liefdesverhaal” van de film is volgens de regisseur de relatie tussen Christine en haar moeder. De werktitel van Lady Bird was dan ook Mothers and Daughters.

Gerwigs debuutfilm blijft ver weg van de talloze clichés rond moeders en dochters die de filmgeschiedenis rijk is. Hier is geen rotsvaste, warme matriarch zoals Ma Joad in The Grapes of Wrath uit 1940 waar de vrouwen in de auto om zitten te janken. Ook voert Gerwig geen tienermeisje op die moet lijden onder de waanzin en obsessies van de vrouw die haar baarde, zoals in talloze horrorfilms of het met twee Oscars bekroonde Precious (2009).

Lady Bird sluit meer aan bij een tranentrekker als Terms of Endearment (1983), waarin een moeder-dochterrelatie – Debra Winger en Shirley MacLaine – conflictueus verloopt, maar tegelijk warm en liefdevol is.

Hoe vrouwen ruzie maken

Gerwig laat het venijn in haar debuut van twee kanten komen. In interviews liet ze weten vooral geïnteresseerd te zijn in hoe vrouwen ruzie met elkaar maken, omdat ze dat zo weinig terugziet op het bioscoopscherm. Moeders en dochters weten vaak bijzonder goed hoe ze elkaar op stang kunnen jagen, omdat ze elkaars zwakke punten kennen, blijkt in Lady Bird. „Ze vechten en hebben elkaar lief op een extreme manier”, zei Gerwig tegen The New York Times.

Zo laat de puberende Christine in ruzies geregeld merken – vaak zonder het zelf te beseffen – dat ze verbaal sterker is dan haar vaak gespannen en oververmoeide moeder. Ook Lady Birds schaamte voor haar niet erg luxueuze ouderlijk huis „aan de verkeerde kant van het spoor” gaat bij haar moeder door merg en been. Dat blijkt als Marion haar dochter toesnauwt dat ze ook niet had gedacht dat ze na 25 jaar nog steeds in hetzelfde huis zou wonen.

Marion doet er ondertussen alles aan om de ambities van haar dochter klein te houden; door te proberen haar op een lokale universiteit te laten studeren en haar continu te wijzen op haar beperkingen. Marions continue stroom denigrerende opmerkingen wordt bij Gerwig niet clichématig verklaard uit de vermeende rivaliteit tussen moeder en dochter, zoals in zoveel andere films. Noch vanuit een te beschermende, uiteindelijk destructieve drang om haar dochter zo dicht mogelijk bij zich te houden.

Gerwig kiest ervoor om Christines ambities voor Marion vooral te laten voelen als haar persoonlijke falen; het gevoel dat wat ze doet nooit goed genoeg is voor haar creatieve en ambitieuze dochter.

‘Vind je me wel leuk?’

Net als opvallend veel moeders in hedendaagse bioscoopfilms is Marion de belangrijkste kostwinner in het huishouden. Als haar echtgenoot zijn baan verliest, gaat ze dubbele diensten draaien in het psychiatrisch ziekenhuis waar ze werkt. Daardoor moet ze ook nog eens cruciale momenten in het leven van haar dochter missen. Ondertussen ziet haar dochter haar inspanningen niet of nauwelijks en verlangt ze naar een heel ander, nieuw, beter leven. Geen wonder dat Marion soms woest uit haar slof kan schieten.

We zien Marion worstelen om met haar veel mondiger dochter te communiceren. In een treffende scène zijn Christine en Marion in een winkel een jurk aan het uitkiezen voor het schoolbal. Nadat Marion heeft laten vallen dat haar dochter wel wat beter op haar lijn had kunnen letten, vraagt Christine of haar moeder haar eigenlijk wel leuk vindt. „Natuurlijk houd ik van je”, verzucht Marion. „Maar vind je me ook leuk?”, vraagt Christine. Marion komt niet verder dan de dooddoener dat ze wil dat haar dochter „de beste versie van zichzelf wordt”.

De kracht van Lady Bird is dat de film het centrale conflict tussen moeder en dochter zo in talloze kleine nuances laat zien. Ondanks de ruzies aan de oppervlakte is er altijd een onderstroom van onvoorwaardelijke genegenheid; zoals er bij de meer harmonieuze en warme momenten een onderstroom blijft van onopgeloste conflicten. Dat Lady Bird Thanksgiving liever viert bij de rijke grootouders van haar vriendje dan bij haar eigen familie, voelt voor Marion als een nederlaag. Toch zien we haar ’s avonds laat nog de feestjurk van haar dochter verstellen zodat deze goed voor de dag kan komen.

Gerwig groeide zelf op in Sacramento en ging net als Lady Bird naar een katholieke meisjesschool. Net als de hoofdpersoon van haar film wilde ze dolgraag in New York gaan studeren. Maar er zijn ook verschillen, benadrukt Gerwig zelf. Haar eigen moeder stimuleerde de liefde voor New York bij haar dochter. De reden dat de film toch zo levensecht aanvoelt, verklaart Gerwig zelf door te verwijzen naar „de kern van emotionele waarheid” die volgens haar in de film zit. Volgens Gerwig ontstaan al die liefdevolle conflicten tussen moeder en dochter vooral „omdat je in essentie dezelfde persoon bent”.