‘Je moet jezelf op het spel durven zetten bij Ligeti’

Pierre-Laurent Aimard Pianist

Tijdens het Ligeti Festival is meesterpianist Pierre-Laurent Aimard een van de blikvangers . „Ligeti drijft de uitvoerder tot op de grens van het mogelijke.”

Tot Ligeti’s dood in 2006 gold Pierre-Laurent Aimard als diens favoriete pianist. Foto Martina Simkovicova

In de documentaire Wenn die Zahnräder Menschen sind buigt Pierre-Laurent Aimard zich met György Ligeti over diens aartsmoeilijke Pianoconcert. Wenk van de componist: „Je speelde het erg strak, een beetje als marcherende soldaten. Speel het eens alsof je bezopen bent.”

Wie wil weten hoe dat klinkt, moet vanaf donderdag naar het Ligeti Festival in het Muziekgebouw aan ’t IJ in Amsterdam. Naast het Pianoconcert geeft Aimard een uitvoering van de Études en Musica ricercata. Ook de docu is er te zien in een uitgebreid filmprogramma.

Ligeti door Aimard, veel beter wordt het niet. Toegegeven, de Franse pianist maakte zich de afgelopen jaren geliefd met opnames van Bach, Beethoven, Ravel en Liszt, maar zijn reputatie berust toch vooral op hedendaags repertoire.

Reeds als twaalfjarige kreeg hij les van Yvonne Loriod, de vrouw van Olivier Messiaen. Op zijn zestiende won hij het Messiaen Concours voor moderne muziek. Vanaf zijn negentiende versterkte hij als toetsenist de gelederen van het beroemde Ensemble Intercontemporain en werkte hij nauw samen met kopstukken van de naoorlogse avant-garde: Boulez, Messiaen, Stockhausen, Carter, Kurtág en Ligeti.

Met laatstgenoemde had Aimard een speciale band: tot diens dood in 2006 gold hij als Ligeti’s favoriete pianist en bracht hij veel van zijn pianowerk in première. Bijzonder, want inzake uitvoerders was de componist op z’n zachtst gezegd kieskeurig. „Ligeti was enorm veeleisend”, vertelt Aimard in een van de artiestenkamers van het Muziekgebouw. „Hij wist precies wat hij wilde horen en verlangde van zijn uitvoerders complete toewijding, daarin was hij compromisloos. Hij zet muzikale processen in gang die de uitvoerder tot op de grens van het mogelijke drijven. Je moet jezelf op het spel durven zetten. Ligeti spelen moet klinken als een worsteling.”

Aimard vroeg de componist eens naar het waarom van die strijd in zijn muziek: „Hij vertelde me dat er een diepe existentiële reden voor was.” Ligeti’s leven kende een tragische start: hij groeide op als Hongaarse Jood in Roemenië, overleefde als een van de weinigen van zijn familie de oorlog en ervoer hoe verstikkend het communisme was. „Die geschiedenis hoor je terug in zijn muziek.”

Gevraagd naar Ligeti’s beruchte temperament: „Ik heb gelukkig altijd een zeer vriendschappelijke relatie met hem gehad. Als je met een componist samenwerkt, dan moet je zijn advies en mening respecteren en het risico durven lopen dat je kritiek krijgt. Uiteindelijk is het de uitvoerder die ten dienste staat van de componist, niet andersom.”

Tegenwoordig ziet Aimard al te vaak het tegenoverstelde: „Kijk eens goed naar de huidige cd-covers. De naam van de uitvoerder staat doorgaans veel groter afgedrukt dan die van de componist. Het lijkt een detail, maar het zegt veel. Ik vind dat stuitend.”

Je moet het hem nageven, op de cd’s die Aimard de afgelopen jaren uitbracht bij Deutsche Grammophon zijn de namen van componist en uitvoerder keurig in balans. Toch tekende de pianist recentelijk een exclusief contract bij het Nederlandse label Pentatone. De reden? Aimard: „Pentatone bleek ronduit ideaal voor de projecten die ik de komende jaren wil verwezenlijken.”

Project nummer één is inmiddels afgevinkt. Afgelopen weekend verscheen de integrale opname van Messiaens Catalogue d’oiseaux, de monumentale vogelzangcyclus voor piano die naar Aimards eigen zeggen naadloos past bij zijn muzikale DNA.

Toch wachtte hij tot zijn zestigste voordat hij alle zeven delen op cd zette. „Goede dingen vergen nu eenmaal tijd”, legt hij uit. „Deze muziek behoort tot de meest essentiële van mijn leven. De eerste delen speelde ik als tiener bij Yvonne Loriod. Bij haar maakte ik me de stukken eigen als een moedertaal. Het heeft me lang gekost om een eigen visie te vinden.”

Waaruit die visie bestaat? „Een cyclus als deze vormt een ongelofelijk dicht netwerk van relaties. Als uitvoerder probeer ik zoveel mogelijk nuances uit te lichten. Niettemin denk ik dat de stukken in wezen over verwondering gaan, en over de menselijke liefde voor de rijkdom van de natuur.”

Geheel in stijl speelde Aimard op het Aldeburgh Festival 2016 een selectie uit de Catalogue in de buitenlucht. Stel je voor: een vogelreservaat in het eerste ochtendgloren, het publiek middenin het riet en rondom vogels die spontaan een dialoog aangaan met Messiaens noten. „Een verbluffende ervaring”, aldus Aimard, maar ook een onderdeel van zijn voortdurende zoektocht naar nieuwe formats voor muziek. „Klassieke musici hebben meer dan ooit een ambassadeursrol. De vraag is hoe we onze muzikale traditie toegankelijk kunnen maken voor een nieuw publiek en jongere generaties. Ik denk er dagelijks over na hoe ik dat voor elkaar kan krijgen. Dat kan een openluchtconcert zijn, maar ik maak ook veel gebruik van televisie en nieuwe media.”

Zo is er bijvoorbeeld de internetsite explorethescore.org, waar Aimard je met achtergrondteksten, video’s en interactieve partituren door werk van Boulez, Benjamin, Stravinsky en natuurlijk Ligeti loodst. Wie vrijdag naar de Études gaat luisteren, kan zich geen betere introductie wensen.

Ligeti Festival, 5/4 t/m 8/4, Muziekgebouw aan ‘t IJ, Amsterdam. Inl: muziekgebouw.nl. 2/6 aldaar: Aimard speelt Messiaens Catalogue d’oiseaux.