Het monster gaat maar niet dood

200 jaar Frankenstein Het monster van Frankenstein is na 200 jaar nog steeds vitaal – vooral dankzij de talloze films. Waarom raken we nooit uitgekeken op de schepping van schrijfster Mary Shelley?

De enige echte: Boris Karloff als het monster van Frankenstein.

Mary Shelleys griezelklassieker Frankenstein viert dit jaar zijn tweehonderdste verjaardag. Het boek over de ambitieuze wetenschapper Victor Frankenstein en zijn uit lijken samengestelde en met elektriciteit tot leven gewekte (naamloze) creatuur verscheen op 1 januari 1818. Toch is het niet zozeer het verhaal zelf dat zo invloedrijk was als wel de vele adaptaties ervan, vooral de filmversie uit 1931 met Boris Karloff.

Vaak zijn dat bewerkingen die flink aan de haal gingen met wat Shelley voor ogen stond en die de inhoud van haar roman reduceerden tot het cliché van de gekke geleerde en het meer deerniswekkende dan angstwekkende monster dat hij creëert.

Wie tegenwoordig aan Frankenstein denkt, ziet vooral de vele films aan zijn geestesoog voorbij trekken. Het boek zelf is erdoor vervangen en komt op de tweede plaats, als het al gelezen wordt.

De voorgeschiedenis van Shelleys mythische verhaal is al bijna even beroemd als het boek. Mary Shelley – toen nog Mary Godwin – verzon het in de zomer van 1816 aan het Meer van Genève, waar zij verbleef met haar geliefde, de controversiële dichter Percy Shelley. Shelley was getrouwd maar vluchtte met de toen 18-jarige Mary uit Engeland, om neer te strijken in Zwitserland. Daar verbleef ook de romantische dichter Lord Byron, met zijn ‘mad, bad and dangerous to know’-reputatie, en diens lijfarts Polidori. Het was een slechte zomer, met veel regen en storm. Uit verveling begon het gezelschap een weddenschap wie het engste spookverhaal zou schrijven. Dat legde de kiem voor Frankenstein maar ook voor een andere griezel: Polidori schreef The Vampyre, dat Bram Stoker inspireerde tot het schrijven van Dracula.

Mary Godwin was vernoemd naar haar moeder, Mary Wollstonecraft, schrijfster van het eerste feministische pamflet A Vindication of the Rights of Woman. Zij stierf vlak na de geboorte van haar dochter, die zelf op zeventienjarige leeftijd haar eerste baby zou verliezen. Daarna droomde ze ervan dat de baby weer tot leven kwam – het beginidee van Frankenstein.

Aangeduid met vraagteken

De roman verscheen anoniem in een oplage van 500 exemplaren en was niet meteen succesvol. Dat veranderde toen het boek in 1823 werd bewerkt tot toneelstuk, het begin van vele adaptaties. Het succes van het toneelstuk leidde tot een herdruk van Frankenstein, dit keer met de naam Mary Shelley op de kaft en een later beroemd geworden voorwoord waarin zij de ontstaansgeschiedenis uit de doeken doet. Een geschiedenis die vervolgens ook weer werd verfilmd: zie de proloog van The Bride of Frankenstein (James Whale, 1935) en Gothic (Ken Russell, 1987).

Bepalend voor onze blik op Frankenstein is met name de film uit 1931, waarin op de titelrol achter de rol ‘The Monster’ hoofdrolspeler Boris Karloff alleen staat aangeduid met een vraagteken. In de film is het creatuur een monster dat gromt – in de roman leerde hij spreken – een slepende tred heeft en karakteristieke elektroden in zijn nek draagt. Dat is een iconisch geworden beeld. Net als de homoseksuele regisseur James Whale (zie Gods and Monsters uit 1999 voor zijn verhaal) is hij een maatschappelijke outcast die vooral medelijden wekt.

Boris Karloff spreekt

Pas in de tweede film, The Bride of Frankenstein, horen we Karloff praten, zij het zeer rudimentair: ‘Smoke. Good’, zegt hij met een sigaar in zijn mond.

In de meeste films neemt het ontstaan van het monster – dat abusievelijk vaak wordt aangeduid als Frankenstein; eigenlijk de naam van zijn schepper – veel plek in: een kans om uit te pakken met decor (de inrichting van het lab), monstermake-up en trucages. In het oorspronkelijke boek beslaat de creatie-scène enkele regels. Door een scène toe te voegen waarin de assistent van Frankenstein een brein laat vallen en dat vervolgens verwisselt met de hersens van een crimineel, verklaart de 1931-versie het gedrag van het monster. In het boek wordt hij monster omdat hij monsterlijk wordt behandeld. Zijn vijandige omgeving ziet hem als het vleesgeworden kwaad, dus reageert hij op navenante wijze.

The Bride of Frankenstein was zowel horror als zwarte komedie: Frankenstein, zijn nuffige collega Septimus Pretorious, het monster en zijn bruid zijn vooral lachwekkend bedoeld. Frankenstein was al snel rijp voor parodie, wat veelvuldig is gebeurd: Abott and Costello Meet Frankenstein (1948), Mel Brooks’ Young Frankenstein (1974) en, recentelijk, Tim Burtons Frankenweenie (2012). Alles bij elkaar zijn er meer dan negentig films over Frankenstein gemaakt, en ettelijke honderden films met ‘mad scientists’.

Meestal wordt Frankenstein gezien als waarschuwing voor hoogmoedige lieden die voor God willen spelen, waarbij Victor Frankenstein is verworden tot prototype van de gestoorde wetenschapper die zijn kennis op onethische wijze misbruikt. Vandaar de term ‘Frankenfoods’ voor genetisch gemanipuleerd voedsel of ‘Frankenscience’ voor wetenschap die over ethische grenzen heen gaat, of het nu gaat om kunstmatige intelligentie, oorlogsdrones, kunstorganen of designerbaby’s.

Angst voor vrouwen

Zijn wij tegenwoordig allemaal Victor Frankenstein geworden, die de natuur naar zijn hand zet? Wat is natuurlijk en wat onnatuurlijk? Is technologie zaligmakend?

Frankenstein is na tweehonderd jaar nog steeds levend, omdat het een ‘open tekst’ is waar iedereen zijn eigen preoccupaties op kan projecteren. Recentelijk zijn feministische interpretaties weer in zwang. Frankenstein is vanuit die optiek een verhaal over de angst voor vrouwen en hun vermogen tot reproductie. Zonder vrouw schept Frankenstein zijn eigen wezen dat hij vervolgens moederziel alleen achterlaat. Hij geeft zijn Adam zelfs geen Eva, reden voor het monster om Frankenstein te vragen een metgezel voor hem te maken. In het oorspronkelijke verhaal weigert zijn schepper dat (maar niet in The Bride of Frankenstein uit 1935).

‘Het leeft’, kraaide Frankenstein in de film uit 1931 toen zijn creatie een vinger bewoog. En dat zal de komende tweehonderd jaar ook nog wel zo blijven, welke gedaante het monster ook nog zal aannemen.

Op 16 april wordt Frankenstein (1931) op het Imagine Filmfestival live voorzien van nieuwe muziek en geluidseffecten door Kevin Toma en Ronnie van der Veer. Inl: imaginefilmfestival.nl