Opinie

    • Rosanne Hertzberger

Ook zonder Facebook zijn demagogen aan de macht

En toen verscheen Christopher Wylie. Roze haren, koebel in de neus. Naar verluidt had hij achter de schermen met onze data onze verkiezingen kapotgemaakt. Door slimme en welgemikte boodschappen op ons af te vuren, met behulp van datagedreven psychologische profielen oftewel ‘psychografie’, had hij ons dusdanig gemanipuleerd tot we niet anders konden dan massaal op populisten stemmen.

De klokkenluider die voor het bedrijf Cambridge Analytica werkte, deed zijn verhaal in de Britse krant The Guardian; journalist Carole Cadwalladr noemt hem „slim, bitchy, diepzinnig, intellectueel gretig, overtuigend. Een meesterverteller. Een politicker. Een data science nerd.” Echt, Hollywood had het niet kunnen verzinnen. Wylie had ADHD, was dyslectisch, leerde zichzelf als tiener programmeren en ontwikkelde zich tot een levensgevaarlijke verwoester van het democratische proces. Gevraagd of de Britten zonder de beïnvloeding door Cambridge Analytica ooit voor de Brexit zouden hebben gestemd, antwoordde het genie: „Absoluut niet.”

Noem me sceptisch, maar ik vertrouw het niet helemaal. Niet alleen omdat er wel heel veel haken en ogen aan het verhaal zitten, ook omdat het ons wel erg goed uitkomt.

Eerst die haken en ogen. Ik kwam die vooral tegen in een artikel van Chris Kavanagh op het blog Medium. Daarin legt hij nog eens uit wat Wylie nu eigenlijk aan het licht heeft gebracht. Punt 1: met Facebook-likes en personalia kun je nauwkeurige psychologische profielen maken. Niet bepaald nieuws. We wonden ons er in 2014 al eens collectief over op toen dit trucje in het wetenschappelijk tijdschrift PNAS werd gepubliceerd.

Punt 2: via Facebook-apps kun je de benodigde informatie ophalen. Daar is helemaal geen diefstal, data breach of hack voor nodig, daar geven mensen gewoon zelf toestemming voor. Of je betaalt een paar dollar. Mensen gaven lange tijd ook de data van al hun vrienden prijs. Daardoor hadden de algoritmes beschikking over miljoenen profielen. Die optie heeft Facebook inmiddels onmogelijk gemaakt.

De grote finale is punt 1 en 2 bij elkaar opgeteld: Cambridge Analytica kocht de data (waarschijnlijk illegaal), maakte er psychologische profielen van en gebruikte die om gericht politieke boodschappen te sturen. Je kunt het slimme campagne noemen. Of democratische sabotage. Waar Wylie inmiddels spijt van heeft.

Maar wérken al deze slimme manipulatietechnieken ook daadwerkelijk? Kan gericht adverteren daadwerkelijk een land ontwrichten en een verkiezing bepalen? Is het inderdaad belangrijker dan bijvoorbeeld de verhalen over Trump die CNN, Fox en NBC maandenlang 24/7 de wereld instuurden? Of, zoals Kavanagh zich afvraagt, zijn dit soort slimme campagnes een belangrijker factor dan het heropenen van het onderzoek naar Hillary’s mailbox, een week voor de verkiezing? Een belangrijker factor dan de claim van Brexiteers dat het Britse nationale zorgfonds elke week 250 miljoen armer werd dankzij de EU?

De campagnes zelf geloofden in ieder geval van wel. Zowel Trumps adviseur Steve Bannon als de voorstanders van de Brexit waren net zo overtuigd van de gouden gave van deze jonge excentrieke datanerd als de gemiddelde Guardian-lezer. Ze besloten een aanzienlijk deel van hun campagnebudget uit te geven aan de data-tovenaar. Maar leverde dat hen ook de winst op? Kavanagh gelooft van niet en vergelijkt het verhaal van Cambridge Analytica met dat van Trump zelf: veel zwaar overdreven claims over hun kunnen, en heel veel aandacht als resultaat.

Veel mensen lijken het verhaal van Wylie wel heel graag te geloven. Ik vermoed dat het geruststellend is om te lezen dat al die Trump- en Brexit-stemmers niet gedreven werden door vreemdelingenhaat en wantrouwen in de gevestigde orde, maar dat ze slachtoffer waren van sluwe sabotage. Ik weet niet hoe groot de stiekeme invloed is van mensen zoals Wylie op ons gedrag en onze democratie. Ik weet wel dat er in de geschiedenis van de mensheid op nogal essentiële momenten helemaal geen data of algoritmes of Facebook aan te pas hoefden te komen om demagogen in het zadel te helpen. Die verhalen zijn wel wat minder spannend om te lezen.

Rosanne Hertzberger is microbioloog
    • Rosanne Hertzberger